Ganita Prakash Class 6 Maths Chapter 6 Solutions in Hindi Medium
เคเคเค เคชเคคा เคฒเคाเคँ (เคชृเคท्เค 132)
เคช्เคฐเคถ्เคจ 1.
เคฒुเคช्เคค เคชเคฆों เคो เค्เคाเคค เคीเคिเค-
(a) เคเคฏเคค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช = 14 เคธेเคฎी; เคौเคก़ाเค = 2 เคธेเคฎी; เคฒंเคฌाเค = __________?
(b) เคตเคฐ्เค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช = เคเค เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค 20 เคธेเคฎी = __________?
(c) เคเคฏเคค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช = เคฒंเคฌाเค 12 เคฎी. = เคौเคก़ाเค 3 เคฎी = __________?
เคนเคฒ:
เคช्เคฐเคถ्เคจ 2.
เคคाเคฐ เคे เคुเคเคก़े เคा เคช्เคฐเคฏोเค เคเคฐเคे เคเค เคเคฏเคค เคฌเคจाเคฏा เคเคฏा เคนै เคिเคธเคी เคญुเคाเคं เคी เคฒंเคฌाเคเคฏाँ 5 เคธेเคฎी เคเคฐ 3 เคธेเคฎी เคนै। เคฏเคฆि เคคाเคฐ เคो เคธीเคงा เคเคฐเคे เคเค เคตเคฐ्เค เคฌเคจाเคฏा เคाเค, เคคเคฌ เคตเคฐ्เค เคी เคเค เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค เค्เคฏा เคนोเคी?
เคนเคฒ:
เคคाเคฐ เคी เคฒंเคฌाเค = เคเคฏเคค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช
= 2(5 + 3) เคธेเคฎी
= 16 เคธेเคฎी
เค
เคคः เคตเคฐ्เค เคी เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค =
= 4 เคธेเคฎी เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 3.
เคฏเคฆि เคเค เคค्เคฐिเคญुเค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช 55 เคธेเคฎी เคนै เคเคฐ เคฆो เคญुเคाเคं เคी เคฒंเคฌाเคเคฏाँ เค्เคฐเคฎเคถः 20 เคธेเคฎी เคเคฐ 14 เคธेเคฎी เคนैं, เคคो เคคीเคธเคฐी เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
เคคीเคธเคฐी เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค = เคชเคฐिเคฎाเคช – เคค्เคฐिเคญुเค เคी เคฆो เคญुเคाเคं เคी เคฒंเคฌाเคเคฏों เคा เคฏोเค
= 55 เคธेเคฎी – (20 + 14) เคธेเคฎी
= (55 – 34) เคธेเคฎी
= 21 เคธेเคฎी
เคช्เคฐเคถ्เคจ 4.
เคเค เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคชाเคฐ्เค เคिเคธเคी เคฒंเคฌाเค 150 เคฎी เคเคฐ เคौเคก़ाเค 120 เคฎी เคนै, เคชाเคฐ्เค เคे เคाเคฐों เคเคฐ ₹ 40 เคช्เคฐเคคि เคฎीเคเคฐ เคी เคฆเคฐ เคธे เคฌाเคก़ เคฒเคाเคจे เคा เคต्เคฏเคฏ เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคชाเคฐ्เค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช = 2(เคฒंเคฌाเค + เคौเคก़ाเค)
= 2(150 + 120) เคฎी
= 540 เคฎी
เค
เคคः, ₹ 40 เคช्เคฐเคคि เคฎीเคเคฐ เคी เคฆเคฐ เคธे เคฌाเคก़ เคฒเคाเคจे เคा เคต्เคฏเคฏ = 540 × ₹ 40 = ₹ 21600 เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 5.
เคเค เคงाเคे เคे เคुเคเคก़े เคी เคฒंเคฌाเค 36 เคธेเคฎी เคนै। เคช्เคฐเคค्เคฏेเค เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค เค्เคฏा เคนोเคी, เคฏเคฆि เคเคธ เคงाเคे เคธे เคฌเคจाเคฏा เคाเคคा เคนै-
(a) เคเค เคตเคฐ्เค
(b) เคเค เคค्เคฐिเคญुเค เคिเคธเคी เคธเคญी เคญुเคाเคँ เคธเคฎाเคจ เคฒंเคฌाเค เคी เคนों, เคเคฐ
(e) เคเค เคธเคฎ เคทเคฆ्เคญुเค (เคः เคญुเคाเคं เคตाเคฒी เคฌंเคฆ เคเคृเคคि เคिเคธเคी เคธเคญी เคญुเคाเคँ เคธเคฎाเคจ เคฒंเคฌाเค เคी เคนों)?
เคนเคฒ:
(a) เคตเคฐ्เค เคे เคฒिเค, เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค =
= 9 เคธेเคฎी เคนै।
(b) เคค्เคฐिเคญुเค เคे เคฒिเค, เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค =
= 12 เคธेเคฎी เคนै।
(c) เคธเคฎ เคทเค्เคญुเค เคे เคฒिเค, เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค =
= 6 เคธेเคฎी เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 6.
เคเค เคिเคธाเคจ เคे เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคญूเคंเคก เคी เคฒंเคฌाเค เคคเคฅा เคौเคก़ाเค เค्เคฐเคฎเคถ: 230 เคฎी เคคเคฅा 160 เคฎी เคนै। เคตเคน เคญूเคंเคก เคे เคाเคฐों เคเคฐ เคฐเคธ्เคธी เคฆ्เคตाเคฐा เคคीเคจ เคชूเคฐे เคเค्เคเคฐ เคी เคฌाเคก़ เคฌเคจाเคจा เคाเคนเคคा เคนै। เคैเคธा เคि เคชाเค ्เคฏเคชुเคธ्เคคเค เคฎें เคฆिเค เคเค เคिเคค्เคฐ เคฎें เคฆिเคाเคฏा เคเคฏा เคนै। เคिเคธाเคจ เคे เคฆ्เคตाเคฐा เคช्เคฐเคฏोเค เคी เคเค เคฐเคธ्เคธी เคी เคुเคฒ เคฒंเคฌाเค เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
เคญूเคंเคก เคा เคชเคฐिเคฎाเคช = 2(230 + 160) เคฎी. = 780 เคฎी เคนै।
เค
เคคः เคฌाเคก़ เคे 1 เคเค्เคเคฐ เคे เคฒिเค เคเคตเคถ्เคฏเค เคฐเคธ्เคธी เคी เคฒंเคฌाเค = 780 เคฎी เคนै।
เคเคธเคฒिเค, เคฌाเคก़ เคे 3 เคเค्เคเคฐों เคे เคฒिเค เคเคตเคถ्เคฏเค เคฐเคธ्เคธी เคी เคฒंเคฌाเค = 3 × 780 เคฎी = 2340 เคฎी เคนै।
เคเคเค เคชเคคा เคฒเคाเคँ (เคชृเคท्เค 133-134)
เคช्เคฐเคถ्เคจ 1.
เค
เค्เคทी เคฆ्เคตाเคฐा 5 เคเค्เคเคฐों เคฎें เคคเคฏ เคी เคเค เคुเคฒ เคฆूเคฐी เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
เค
เค्เคทी เคฆ्เคตाเคฐा 1 เคเค्เคเคฐ เคฎें เคคเคฏ เคी เคเค เคฆूเคฐी = 220 เคฎी เคนै।
เค
เคคः, เค
เค्เคทी เคฆ्เคตाเคฐा 5 เคเค्เคเคฐों เคฎें เคคเคฏ เคी เคเค เคฆूเคฐी = 5 × 220 เคฎी = 1100 เคฎी เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 2.
เคคोเคถी เคฆ्เคตाเคฐा 7 เคเค्เคเคฐों เคฎें เคคเคฏ เคी เคเค เคुเคฒ เคฆूเคฐी เค्เคाเคค เคीเคिเค। เค
เค्เคทी เคเคฐ เคคोเคถी เคฎें เคธे เคिเคธเคจे เค
เคงिเค เคฆूเคฐी เคคเคฏ เคी?
เคนเคฒ:
เคคोเคถी เคฆ्เคตाเคฐा 1 เคเค्เคเคฐ เคฎें เคคเคฏ เคी เคเค เคฆूเคฐी = 2(60 + 30) เคฎी = 180 เคฎी เคนै।
เค
เคคः, เคคोเคถी เคฆ्เคตाเคฐा 7 เคเค्เคเคฐों เคฎें เคคเคฏ เคी เคเค เคฆूเคฐी = 7 × 180 เคฎी = 1260 เคฎी เคนै।
เคเคธ เคช्เคฐเคाเคฐ, เคคोเคถी เคจे เค
เคงिเค เคฆूเคฐी เคคเคฏ เคी เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 3.
เคธोเคिเค เคเคฐ เคจिเคฐ्เคฆेเคถाเคจुเคธाเคฐ เคธ्เคฅिเคคिเคฏों เคो เคिเคน्เคจिเคค เคीเคिเค-
(a) เค
เค्เคทी 250 เคฎी เคฆौเคก़เคจे เคे เคชเคถ्เคाเคค् เคเคนाँ เคชเคนुँเคेเคी, เคเคธ เคฌिंเคฆु เคชเคฐ ‘A’ เคिเคน्เคจिเคค เคीเคिเค।
(b) 500 เคฎी เคฆौเคก़เคจे เคे เคชเคถ्เคाเคค् เค
เค्เคทी เคเคนाँ เคชเคนुँเคेเคी, เคเคธ เคฌिंเคฆु เคชเคฐ ‘B’ เคिเคน्เคจिเคค เคीเคिเค।
(c) เค
เคฌ, เค
เค्เคทी 1000 เคฎी เคฆौเคก़ เคुเคी เคนै। เค
เคฌ เคฌเคคाเคเค, เคเคธเคจे เค
เคชเคจे เคชเคฅ เคชเคฐ เคिเคคเคจे เคเค्เคเคฐ เคชूเคฐे เคฒเคाเค? เคเคธเคी เคเคธ เคธ्เคฅिเคคि เคे เคฌिंเคฆु เคชเคฐ ‘C’ เคिเคน्เคจिเคค เคीเคिเค।
(d) 250 เคฎी เคฆौเคก़เคจे เคे เคชเคถ्เคाเคค् เคคोเคถी เคเคนाँ เคชเคนुँเคेเคी, เคเคธ เคฌिंเคฆु เคชเคฐ ‘X’ เคिเคน्เคจिเคค เคीเคिเค।
(e) 500 เคฎी เคฆौเคก़เคจे เคे เคชเคถ्เคाเคค् เคคोเคถी เคเคนाँ เคชเคนुँเคेเคी, เคเคธ เคฌिंเคฆु เคชเคฐ ‘Y’ เคिเคน्เคจिเคค เคीเคिเค।
(f) เค
เคฌ, เคคोเคถी 1000 เคฎी เคฆौเคก़ เคुเคी เคนै। เคเคธเคจे เค
เคชเคจे “เคชเคฅ เคชเคฐ เคिเคคเคจे เคเค्เคเคฐ เคชूเคฐे เคिเค? เคเคธเคी เคธ्เคฅिเคคि เคे เคฌिंเคฆु เคชเคฐ ‘Z’ เคिเคน्เคจिเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
เคชृเคท्เค 134
เคเคนเคฐी เคธोเค- เคธाเคฎाเคจ्เคฏเคคः เคฆौเคก़ เคฎें เคธเคญी เคงाเคตเคों เคे เคฒिเค เคเค เคธเคฎाเคจ เค
ंเคคिเคฎ เคฐेเคा เคนोเคคी เคนै। เคฏเคนाँ เคฆो เคตเคฐ्เคाเคाเคฐ เคฆौเคก़-เคชเคฅ เคนै, เคिเคธเคฎें เคญीเคคเคฐी เคชเคฅ เคी เคช्เคฐเคค्เคฏेเค เคญुเคा 100 เคฎी เคนै เคคเคฅा เคฌाเคนเคฐी เคชเคฅ เคी เคช्เคฐเคค्เคฏेเค เคญुเคा 150 เคฎी เคนै। เคฆोเคจों เคงाเคตเคों เคे เคฒिเค เคธเคฎाเคชเคจ เคฐेเคा เคो เคिเคค्เคฐ เคฎें เคंเคกों เคฆ्เคตाเคฐा เคฆเคฐ्เคถाเคฏा เคเคฏा เคนै, เคो เคชเคฅों เคी เคญुเคाเคं เคฎें เคธे เคเค เคญुเคा เคे เคฎเคง्เคฏ เคฎें เคนैं।
เคฏเคฆि เคुเคฒ เคฆौเคก़ 350 เคฎी เคी เคนै, เคคो เคนเคฎें เคฏเคน เคชเคคा เคฒเคाเคจा เคนोเคा เคि เคเคจ เคฆो เคชเคฅों เคชเคฐ เคฆोเคจों เคงाเคตเคों เคी เคช्เคฐाเคฐंเคญिเค เคธ्เคฅिเคคि เคเคนाँ เคนोเคจी เคाเคนिเค เคคाเคि 350 เคฎी เคฆौเคก़เคจे เคे เคชเคถ्เคाเคค् เคฆोเคจों เคी เคธเคฎाเคชเคจ เคฐेเคा เคเค เคธเคฎाเคจ เคนो। เคญीเคคเคฐी เคชเคฅ เคชเคฐ เคงाเคตเค เคे เคช्เคฐाเคฐंเคญिเค เคฏा เคถुเคฐुเคเคคी เคฌिंเคฆु เคो A เคे เคฐूเคช เคฎें เคเคฐ เคฌाเคนเคฐी เคชเคฅ เคชเคฐ เคงाเคตเค เคे เคถुเคฐुเคเคคी เคฏा เคช्เคฐाเคฐंเคญिเค เคฌिंเคฆु เคो B เคे เคฐूเคช เคฎें เคिเคน्เคจिเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
เคฌिंเคฆुเคं A เคเคฐ B เคो เคช्เคฐเคถ्เคจाเคจुเคธाเคฐ เคिเคน्เคจिเคค เคเคฐ เคฆिเคฏा เคเคฏा เคนै। (เค
เคเคฒे เคชृเคท्เค เคชเคฐ เคเคृเคคि เคฆेเคिเค)
เคชृเคท्เค 134
เคเคญเคฏเคจिเคท्เค เคธเคฎाเคชเคจ เคฐेเคा
เค
เค्เคทी เคा เคเคนเคจा เคนै เคि เคเคธ เคค्เคฐिเคญुเค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช 9 เคเคाเค เคนै। เคคोเคถी เคा เคฎाเคจเคจा เคนै เคि เคฏเคน 9 เคเคाเค เคจเคนीं เคนो เคธเคเคคी เคเคฐ เคชเคฐिเคฎाเคช 9 เคเคाเค เคธे เค
เคงिเค เคนोเคा। เคเคช เค्เคฏा เคธोเคเคคे เคนैं?
เคนเคฒ:
9 เคเคाเค เคธे เค
เคงिเค।
เคชृเคท्เค 135
เคจीเคे เคฆी เคเค เคเคृเคคिเคฏों เคा เคชเคฐिเคฎाเคช เคธीเคงी เคเคฐ เคตिเคเคฐ्เคฃ เคฐेเคा เคเคाเคเคฏों เคा เคเคชเคฏोเค เคเคฐเคे เคจिเคाเคฒें।
เคนเคฒ:
เคชเคนเคฒी เคเคृเคคि: 8s + 2d เคนै।
เคฆूเคธเคฐी เคเคृเคคि: 4s + 6d เคนै।
เคคीเคธเคฐी เคเคृเคคि: 12s + 6d เคนै।
เคौเคฅी เคเคृเคคि: 18s + 6d เคนै।
เคชृเคท्เค 136
เค
เคชเคจे เคเคธ-เคชाเคธ เคตिเคญिเคจ्เคจ เคตเคธ्เคคुเคँ เคोเคिเค เคो เคि เคธเคฎ เคเคृเคคिเคฏाँ เคนों เคเคฐ เคเคจเคा เคชเคฐिเคฎाเคช เค्เคाเคค เคीเคिเค। เคธाเคฅ เคนी เค
เคจ्เคฏ เคธเคฎ เคฌเคนुเคญुเคों เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคे เคฒिเค เค
เคชเคจी เคธเคฎเค เคो เคต्เคฏाเคชเคीเคृเคค (generalised) เคฐूเคช เคฆीเคिเค।
เคจोเค- เคจिเคฐ्เคฆेเคถाเคจुเคธाเคฐ เคीเคिเค।
เคชृเคท्เค 136
เคจीเคे เคฆी เคเค เค
เคจ्เคฏ เคธเคญी เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅाเคं เคी เคธीเคฎा เคी เคฒंเคฌाเค (เค
เคฐ्เคฅाเคค् เคชเคฐिเคฎाเคช) เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคเคชเคฐ्เคฏुเค्เคค เคिเคค्เคฐिเคค เคฆोเคจों เคुเคเคก़ों เคो เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅिเคค เคเคฐเคे เคเค เคเคृเคคि เคฌเคจाเคเค เคिเคธเคा เคชเคฐिเคฎाเคช 22 เคธेเคฎी เคนो।
เคนเคฒ:
(b) เคชเคฐिเคฎाเคช = (2 + 6 + 2 + 6 + 2 + 4 + 6) เคธेเคฎी = 28 เคธेเคฎी เคนै।
(c) เคชเคฐिเคฎाเคช = (6 + 2 + 2 + 6 + 2 + 6 + 2 + 2) เคธेเคฎी = 28 เคธेเคฎी เคนै।
(d) เคชเคฐिเคฎाเคช = (6 + 2 + 3 + 2 + 6 + 2 + 3 + 2) เคธेเคฎी = 26 เคธेเคฎी เคนै।
22 เคธेเคฎी เคชเคฐिเคฎाเคช เคे เคฒिเค เคฆोเคจों เคुเคเคก़ों เคो เคเคธ เคช्เคฐเคाเคฐ เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅिเคค เคिเคฏा เคा เคธเคเคคा เคนै:
เคเคธเคा เคชเคฐिเคฎाเคช = (6 + 2 + 1 + 2 + 6 + 2 + 1 + 2) เคธेเคฎी = 22 เคธेเคฎी เคนै।
เคเคเค เคชเคคा เคฒเคाเคँ (เคชृเคท्เค 138)
เคช्เคฐเคถ्เคจ 1.
25 เคฎी เคฒंเคฌे เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคฌाเค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ 300 เคตเคฐ्เค เคฎी เคนै। เคเคธ เคฌाเค เคी เคौเคก़ाเค เค्เคฏा เคนै?
เคนเคฒ:
เคฌाเค เคी เคौเคก़ाเค =
เคฎी = 12 เคฎी เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 2.
8 เคฐुเคชเคฏे เคช्เคฐเคคि 100 เคตเคฐ्เค เคฎी เคी เคฆเคฐ เคธे 500 เคฎी เคฒंเคฌे เคเคฐ 200 เคฎी เคौเคก़े เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคญूเคंเคก เคชเคฐ เคाเคเคฒ เคฒเคाเคจे เคी เคฒाเคเคค เค्เคฏा เคนोเคी?
เคนเคฒ:
เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคญूเคंเคก เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 500 × 200 เคตเคฐ्เค เคฎी = 100000 เคตเคฐ्เค เคฎी
เค
เคคः ₹ 8 เคช्เคฐเคคि 100 เคตเคฐ्เค เคฎी เคी เคฆเคฐ เคธे เคाเคเคฒ เคฒเคाเคจे เคा เคต्เคฏเคฏ = ₹
× 8 = ₹ 8000 เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 3.
เคเค เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคจाเคฐिเคฏเคฒ เคตाเคिเคा 100 เคฎी เคฒंเคฌी เคเคฐ 50 เคฎी เคौเคก़ी เคนै। เคฏเคฆि เคช्เคฐเคค्เคฏेเค เคจाเคฐिเคฏเคฒ เคे เคชेเคก़ เคे เคฒिเค 25 เคตเคฐ्เค เคฎी เคเคเคน เคाเคนिเค, เคคो เคเคธ เคตाเคिเคा เคฎें เค
เคงिเคเคคเคฎ เคिเคคเคจे เคชेเคก़ เคฒเคाเค เคा เคธเคเคคे เคนैं?
เคนเคฒ:
เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคจाเคฐिเคฏเคฒ เคตाเคिเคा เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 100 × 50 เคตเคฐ्เค เคฎी = 5000 เคตเคฐ्เค เคฎी
25 เคตเคฐ्เค เคฎी เคฎें, 1 เคชेเคก़ เคฒเคाเคฏा เคा เคธเคเคคा เคนै।
เค
เคคः 1 เคตเคฐ्เค เคฎी เคฎें
เคชेเคก़ เคฒเคेंเคे।
เค
เคคः, 5000 เคตเคฐ्เค เคฎी เคฎें เคฒเคाเค เคा เคธเคเคจे เคตाเคฒे เคชेเคก़ों เคी เคธंเค्เคฏा =
= 200 เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 4.
เคจीเคे เคฆी เคเค เคเคृเคคिเคฏों เคो เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคญाเคों เคฎें เคฌाँเคเคเคฐ, เคเคจเคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค्เคाเคค เคीเคिเค (เคธเคญी เคฎाเคช เคฎीเคเคฐ เคฎें เคฆिเค เคเค เคนैं)।
เคนเคฒ:
เคชเคนเคฒी เคเคृเคคि เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (3 × 3 + 7 × 1 + 5 × 2 + 2 × 1 ) เคตเคฐ्เค เคฎी
= (9 + 7 + 10 + 2) เคตเคฐ्เค เคฎी
= 28 เคตเคฐ्เค เคฎी เคนै।
เคฆूเคธเคฐी เคเคृเคคि เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (3 × 1 + 3 × 1 + 3 × 1 ) เคตเคฐ्เค เคฎी = 9 เคตเคฐ्เค เคฎी เคนै।
เคเคเค เคชเคคा เคฒเคाเคँ (เคชृเคท्เค 139)
เคเคชเคी เคชाเค ्เคฏเคชुเคธ्เคคเค เคे เค
ंเคค เคฎें เคฆिเค เคเค เคैเคจเค्เคฐाเคฎ เคे เคुเคเคก़े เคाเคिเค।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 1.
เคोเคिเค เคเคฐ เคชเคคा เคฒเคाเคเค เคि เคिเคคเคจे เคुเคเคก़ों เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคเค เคธเคฎाเคจ เคนै।
เคนเคฒ:
เคुเคเคก़ों A เคเคฐ B เคे เคธเคฎाเคจ เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคนैं। เคธाเคฅ เคนी, เคुเคเคก़ों C เคเคฐ E เคे เคญी เคธเคฎाเคจ เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 2.
เคเคाเคฐ D, เคเคाเคฐ C เคी เคคुเคฒเคจा เคฎें เคिเคคเคจे เคुเคจा เคฌเคก़ा เคนै? C, D เคเคฐ E เคฎें เค्เคฏा เคธंเคฌंเคง เคนै?
เคนเคฒ:
เคเคाเคฐ D เคเคाเคฐ C เคा เคฆुเคुเคจा เคนै, เค्เคฏोंเคि C เคเคฐ E เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคธเคฎाเคจ เคนैं เคคเคฅा เคฏे เคฆोเคจों เคฎिเคฒเคเคฐ เคเคाเคฐ D เคो เคชूเคฐ्เคฃเคคः เคขเค เคฒेเคคे เคนैं। เค
เคฐ्เคฅाเคค् D เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = C เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ + E เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 3.
เคिเคธ เคเคाเคฐ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค
เคงिเค เคนै- เคเคाเคฐ D เคฏा เคเคाเคฐ F? เค
เคชเคจे เคเคค्เคคเคฐ เคा เคाเคฐเคฃ เคฌเคคाเคเค।
เคนเคฒ:
เคเคจเคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคฌเคฐाเคฌเคฐ เคนैं।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 4.
เคिเคธ เคเคाเคฐ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค
เคงिเค เคนै- เคเคाเคฐ F เคฏा G เคा? เค
เคชเคจे เคเคค्เคคเคฐ เคा เคाเคฐเคฃ เคฌเคคाเคเค।
เคนเคฒ:
เคเคाเคฐ F เคเคฐ G เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคฌเคฐाเคฌเคฐ เคนैं।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 5.
เคเคाเคฐ G เคी เคคुเคฒเคจा เคฎें เคเคाเคฐ A เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคिเคคเคจा เคนै? เค्เคฏा เคฏเคน เคฆोเคुเคจा เคฌเคก़ा เคนै? เค्เคฏा เคฏเคน เคाเคฐ เคुเคจा เคฌเคก़ा เคนै?
[เคธंเคेเคค : เคैเคจเค्เคฐाเคฎ เคे เคुเคเคก़ों เคो เคाเคเคจे เคे เคชเคถ्เคाเคค् เคเค เคुเคเคก़े เคो เคฆूเคธเคฐे เคे เคเคชเคฐ เคฐเคเคเคฐ เคนเคฎें เค्เคाเคค เคนोเคคा เคนै เคि เคुเคเคก़े A เคเคฐ B เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคเค เคธเคฎाเคจ เคนै, เคुเคเคก़े C เคเคฐ E เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคเค เคธเคฎाเคจ เคนै। เคเคช เคเคจ เคुเคเคก़ों เคธे เคฆेเค เคธเคเคคे เคนैं เคि C เคเคฐ E เคुเคเคก़े, D เคो เคชूเคฐा เคขเค เคฒेเคคे เคนैं। เคเคธเคा เค
เคฐ्เคฅ เคนै เคि D เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ C เคเคฐ E เคธे เคฆुเคुเคจा เคนै।]
เคนเคฒ:
A เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ G เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा เคฆुเคुเคจा เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 6.
เค्เคฏा เค
เคฌ เคเคช เคธाเคคों เคुเคเคก़ों เคธे เคฌเคจे เคฌเคก़े เคตเคฐ्เค เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคो เคเคाเคฐ C เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคे เคฐूเคช เคฎें เคฒिเค เคธเคเคคे เคนैं?
เคนเคฒ:
เคนाँ। เคฌเคก़े เคตเคฐ्เค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคเคाเคฐ C เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा 16 เคुเคจा เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 7.
เคเคจ เคธाเคคों เคुเคเคก़ों เคो เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅिเคค เคเคฐเคे เคเค เคเคฏเคค เคฌเคจाเคเค। เค
เคฌ เคเคธ เคเคฏเคค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ, เคเคाเคฐ ‘C’ เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคे เคฐूเคช เคฎें เคฒिเคเคจे เคชเคฐ เค्เคฏा เคช्เคฐाเคช्เคค เคนोเคคा เคนै? เค
เคชเคจे เคเคค्เคคเคฐ เคा เคाเคฐเคฃ เคฌเคคाเคเค।
เคนเคฒ:
เค
เคฐ्เคฅाเคค्, เคฌเคจे เคเคฏเคค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคเคाเคฐ C เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा 16 เคुเคจा เคนै। เคเคธเคा เคाเคฐเคฃ เคฏเคน เคนै เคि เคเคจ เคธाเคค เคुเคเคก़ों เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒों เคฎें เคोเค เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคเคจ เคจเคนीं เคนोเคคा เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 8.
เค्เคฏा เคเคจ เคธाเคคों เคुเคเคก़ों เคธे เคฌเคจे เคตเคฐ्เค เคเคฐ เคเคฏเคค เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคญिเคจ्เคจ เคนैं เคฏा เคธเคฎाเคจ เคนैं? เค
เคชเคจे เคเคค्เคคเคฐ เคी เคต्เคฏाเค्เคฏा เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
เคเคจ เคธाเคคों เคुเคเคก़ों เคธे เคฌเคจे เคตเคฐ्เค เคเคฐ เคเคฏเคค เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคญिเคจ्เคจ เคนैं। เคเคธเคा เคाเคฐเคฃ เคฏเคน เคนै เคि เคตเคฐ्เค เคเคฐ เคเคฏเคค เคी เคญुเคाเคं เคी เคฒंเคฌाเคเคฏाँ เคญिเคจ्เคจ-เคญिเคจ्เคจ เคนैं। เคตเคธ्เคคुเคคः เคเคจเคธे เคฌเคจे เคเคฏเคค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช เคตเคฐ्เค เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคธे เค
เคงिเค เคนोเคा।
เคชृเคท्เค 140
เคจिเคฎ्เคจ เคเคृเคคिเคฏों เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค्เคाเคค เคीเคिเค-
เคนเคฒ:
เคชเคนเคฒी เคเคृเคคि เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 3 +
+ 12 = 4 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคฆूเคธเคฐी เคเคृเคคि เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 4 + 2 +
+ 12 + 12 + 12 + 12 + 12 = 9 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคคीเคธเคฐी เคเคृเคคि เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 7 + 6 ×
= 10 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคौเคฅी เคเคृเคคि เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 8 + 6 ×
= 11 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคเคเค เคोเคें! (เคชृเคท्เค 141-142)
เคเค เคตเคฐ्เคाเคाเคฐ เค्เคฐिเคก เคชेเคชเคฐ (1 เคตเคฐ्เค = 1 เคตเคฐ्เค เคเคाเค) เคชเคฐ, เคिเคคเคจे เคธंเคญเคต เคนो เคเคคเคจे เคเคฏเคค เคฌเคจाเคเค เคिเคจเคी เคญुเคाเคँ เคชूเคฐ्เคฃ เคธंเค्เคฏाเคँ เคนों เคคเคฅा เคिเคจเคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ 24 เคตเคฐ्เค เคเคाเค เคนो।
(a) เคिเคธ เคเคฏเคค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช เคธเคฌเคธे เค
เคงिเค เคนै?
(b) เคिเคธ เคเคฏเคค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช เคธเคฌเคธे เคเคฎ เคนै?
(c) เคฏเคฆि เคเคช 32 เคตเคฐ्เค เคธेเคฎी เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा เคเคฏเคค เคฒेเคคे, เคคो เคเคชเคा เคเคค्เคคเคฐ เค्เคฏा เคนोเคคा? เคिเคธी เคญी เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคो เคฆेเคเคคे เคนुเค, เค
เคงिเคเคคเคฎ เคเคฐ เคจ्เคฏूเคจเคคเคฎ เคชเคฐिเคฎाเคช เคตाเคฒे เคเคฏเคค เคे เคเคाเคฐ เคी เคชเคนเคाเคจ เคฌเคคाเคจा เคธंเคญเคต เคนै? เค
เคชเคจे เคเคค्เคคเคฐ เคे เคฒिเค เคเคฆाเคนเคฐเคฃ เคเคฐ เคाเคฐเคฃ เคฆीเคिเค।
เคนเคฒ:
เคจिเคฐ्เคฆेเคถाเคจुเคธाเคฐ เคीเคिเค। เคเคฏเคคों เคी เคญुเคाเคँ 24 เคเคฐ 1, 12 เคเคฐ 2, 8 เคเคฐ 3 เคคเคฅा 6 เคเคฐ 4 เคเคाเคเคฏाँ เคนो เคธเคเคคी เคนैं।
(a) เคญुเคाเคं 24 เคเคฐ 1 เคเคाเคเคฏों เคตाเคฒे เคเคฏเคค เคा เค
เคงिเคเคคเคฎ เคฎाเคช เคนोเคा, เคो 50 เคเคाเคเคฏाँ เคนैं।
(b) เคจ्เคฏूเคจเคคเคฎ เคชเคฐिเคฎाเคช 20 เคเคाเคเคฏाँ เคญुเคाเคं 6 เคเคฐ 4 เคเคाเคเคฏों เคตाเคฒे เคเคฏเคค เคा เคนोเคा।
(c) 32 เคตเคฐ्เค เคเคाเคเคฏों เคตाเคฒे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคे เคเคฏเคค เคญुเคाเคं 32 เคเคฐ 1 เคเคाเคเคฏों, 16 เคเคฐ 2 เคเคाเคเคฏों เคคเคฅा 8 เคเคฐ 4 เคเคाเคเคฏों เคे เคนो เคธเคเคคे เคนैं। เคเคธ เคธ्เคฅिเคคि เคฎें, เคเคฏเคค เคा เค
เคงिเคเคคเคฎ เคชเคฐिเคฎाเคช 66 เคเคाเคเคฏाँ เคเคฐ เคจ्เคฏूเคจเคคเคฎ เคชเคฐिเคฎाเคช 24 เคเคाเคเคฏाँ เคนोเคा। เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคฆिเคฏा เคฐเคนเคจे เคชเคฐ เค
เคงिเคเคคเคฎं เคชเคฐिเคฎाเคช เคตाเคฒे เคเคฏเคค เคे เคเคाเคฐ เคी เคช्เคฐाเคुเค्เคคि เคेเคตเคฒ เคคเคญी เคी เคा เคธเคเคคी เคนै, เคเคฌ เคญुเคाเคं เคी เคฒंเคฌाเคเคฏाँ เคชूเคฐ्เคฃांเคीเคฏ เคเคाเคเคฏों เคฎें เคนों, เคैเคธा เคि เคนเคฎเคจे เคเคชเคฐ (a) เคฎें เคिเคฏा เคนै, เค
เคจ्เคฏเคฅः เคนเคฎ เคช्เคฐाเคुเค्เคคि เคจเคนीं เคเคฐ เคธเคเคคे, เค्เคฏोंเคि เคชเคฐिเคฎाเคช เคिเคธी เคญी เค
เคชเคฐिเคฎिเคค เคฒंเคฌाเค เคा เคนो เคธเคเคคा เคนै। เคเคนाँ เคคเค เคจ्เคฏूเคจเคคเคฎ เคชเคฐिเคฎाเคช เคตाเคฒे เคเคฏเคค เคी เคฌाเคค เคนै, เคเคธเคे เคเคाเคฐ เคी เคช्เคฐाเคुเค्เคคि เคी เคा เคธเคเคคी เคนै เคि เคฏเคน เคเคฏเคค เคเค เคตเคฐ्เค เคนोเคा।
เคชृเคท्เค 142
เคช्เคฐเคถ्เคจ 1.
เคाँเค เคीเคिเค เค्เคฏा เคฆोเคจों เคค्เคฐिเคญुเค เคเค เคฆूเคธเคฐे เคो เคชूเคฐी เคคเคฐเคน เคเค्เคाเคฆिเคค (overlap) เคเคฐเคคे เคนैं। เค्เคฏा เคเคจเคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคเค เคธเคฎाเคจ เคนै?
เคนเคฒ:
เคนाँ, เคนाँ।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 2.
เค्เคฏा เคเคช เคเคธ เคช्เคฐเค्เคฐिเคฏा เคธे เคुเค เคจिเคท्เคเคฐ्เคท เคจिเคाเคฒ เคธเคเคคे เคนैं? เคฏเคนाँ เคฒिเคिเค-
_________________________________
_________________________________
เคนเคฒ:
เคนाँ, เคค्เคฐिเคญुเค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = เคเคฏเคค เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा
เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 3.
เค्เคฏा เคคुเคฎ เคจीเคฒे เคเคฏเคค เคเคตं เคชीเคฒे เคค्เคฐिเคญुเค เคे เคฎเคง्เคฏ เคเคฐ เคเคจเคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคฎें เคुเค เคธंเคฌंเคง เคฆेเค เคธเคเคคे เคนो? เคฏเคนाँ เคธंเคฌंเคง เคฒिเคिเค।
เคนเคฒ:
เคนाँ, เคชीเคฒे เคค्เคฐिเคญुเค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = เคจीเคฒे เคเคฏเคค เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा
เคนै।
เคชृเคท्เค 143-144
เคชिเคเคฒी เคเค्เคทाเคं เคी เค
เคชเคจी เคธเคฎเค เคा เคช्เคฐเคฏोเค เคเคฐ เค्เคฐिเคก เคชेเคชเคฐ เคฆ्เคตाเคฐा เคिเคธी เคญी เคฌंเคฆ เคเคृเคคि เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคी เคเคฃเคจा เคीเคिเค เคเคฐ-
เคช्เคฐเคถ्เคจ 1.
เคจीเคฒे เคค्เคฐिเคญुเค BAD เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
10 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 2.
เคฒाเคฒ เคค्เคฐिเคญुเค ABE เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
10 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคเคฏเคค ABCD เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = _______________
เคนเคฒ:
20 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เค
เคคः เคค्เคฐिเคญुเค BAD เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ, เคเคฏเคค ABCD เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा เคเคงा เคนै।
เคค्เคฐिเคญुเค ABE เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = เคค्เคฐिเคญुเค AEF เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคค्เคฐिเคญुเค BEE เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ।
เคฏเคนाँ, เคค्เคฐिเคญुเค AEF เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = เคเคฏเคค AFED เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा เคเคงा।
เคเคธी เคช्เคฐเคाเคฐ, เคค्เคฐिเคญुเค BEF เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = เคเคฏเคค BFEC เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा เคเคงा।
เค
เคคः, เคค्เคฐिเคญुเค ABE เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = เคเคฏเคค AFED เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा เคเคงा + เคเคฏเคค BFEC เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा เคเคงा
= เคเคฏเคค AFED เคเคฐ เคเคฏเคค BFEC เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒों เคे เคฏोเค เคा เคเคงा
= เคเคฏเคค ABCD เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा เคเคงा
เคจिเคท्เคเคฐ्เคท __________________________________________
_______________________________
เคนเคฒ:
เคจिเคท्เคเคฐ्เคท:
เคค्เคฐिเคญुเค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ =
× เคเคงाเคฐ × เคँเคाเค
เคเคเค เคชเคคा เคฒเคाเคँ (เคชृเคท्เค 144)
เคช्เคฐเคถ्เคจ 1.
เคจीเคे เคฆी เคเค เคเคृเคคिเคฏों เคो เคเคฏเคค เคเคฐ เคค्เคฐिเคญुเคों เคฎें เคตिเคญाเคिเคค เคเคฐเคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค्เคाเคค เคीเคिเค:
เคนเคฒ:
เคเคृเคคिเคฏों (a), (b), (c), (d) เคเคฐ (e) เคो เคเคชเคฐ เคฆเคฐ्เคถाเค เค
เคจुเคธाเคฐ เคตिเคญเค्เคค เคीเคिเค।
เคเคृเคคि (a) เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (
× 4 × 1 + 5 × 4 + 12 × 4 × 1) = 24 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคเคृเคคि (b) เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (
× 4 × 3 + 5 × 4 + 12 × 4 × 2) = 30 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคเคृเคคि (c) เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (
× 6 × 2 + 8 × 3 + 12 × 3 × 2) + 12 × 10 × 3) เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
= (6 + 24 + 3 + 15)
= 48 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคเคृเคคि (d) เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (
× 2 × 1 + 4 × 3 + 12 × 2 × 3) = 16 เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคเคृเคคि (e) เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (
× 2 × 1 + 12 × 5 × 1 + 12 × 2 × 3 + 2 × 2 + 12 × 2 × 1)
= (1 +
+ 3 + 4 + 1)
= 11
เคตเคฐ्เค เคเคाเค।
เคชृเคท्เค 145
9 เคเคाเค เคตเคฐ्เคों เคा เคช्เคฐเคฏोเค เคเคฐเคคे เคนुเค เคจिเคฎ्เคจเคฒिเคिเคค เคो เคนเคฒ เคीเคिเค-
เคช्เคฐเคถ्เคจ 1.
เคธเคฌเคธे เคोเคा เคธंเคญเคต เคชเคฐिเคฎाเคช เค्เคฏा เคนोเคा?
เคนเคฒ:
เคธเคฌเคธे เคोเคा เคธंเคญเคต เคชเคฐिเคฎाเคช 12 เคเคाเค เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 2.
เคธเคฌเคธे เคฌเคก़ा เคธंเคญเคต เคชเคฐिเคฎाเคช เค्เคฏा เคนोเคा?
เคนเคฒ:
เคธเคฌเคธे เคฌเคก़ा เคธंเคญเคต เคชเคฐिเคฎाเคช 20 เคเคाเค เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 3.
18 เคเคाเค เคชเคฐिเคฎाเคช เคตाเคฒी เคเค เคเคृเคคि เคฌเคจाเคเค।
เคนเคฒ:
18 เคเคाเค เคชเคฐिเคฎाเคช เคตाเคฒी เคเคृเคคि เคจीเคे เคฆी เคเค เคนै:
เคช्เคฐเคถ्เคจ 4.
เค्เคฏा เคเคช เคเคชเคฐोเค्เคค เคคीเคจ เคชเคฐिเคฎाเคชों เคฎें เคธे เคช्เคฐเคค्เคฏेเค เคे เคฒिเค เค
เคจ्เคฏ เคเคाเคฐ เคी เคเคृเคคि เคฌเคจा เคธเคเคคे เคนैं เคฏा เค्เคฏा เคเคธ เคชเคฐिเคฎाเคช เคธे เคेเคตเคฒ เคเค เคนी เคเคृเคคि เคฌเคจ เคธเคเคคी เคนै? เคเคชเคा เคคเคฐ्เค เค्เคฏा เคนोเคा?
เคนเคฒ:
เคนเคฎ เคเคชเคฐोเค्เคค เคคीเคจ เคชเคฐिเคฎाเคชों เคฎें เคธे เคช्เคฐเคค्เคฏेเค เคे เคฒिเค, เค
เคจ्เคฏ เคเคाเคฐ เคी เคเคृเคคिเคฏाँ เคฌเคจा เคธเคเคคे เคนैं। เคเคฆाเคนเคฐเคฃाเคฐ्เคฅ, 20 เคเคाเค เคชเคฐिเคฎाเคช เคตाเคฒे เคนเคฎ เคจिเคฎ्เคจเคฒिเคिเคค เคฆो เคเคाเคฐ เคฌเคจा เคธเคเคคे เคนैं:
เคชृเคท्เค 145-146
เคเคเค, เคुเค เคชेเคीเคฆा เคเคฐเคคे เคนैं, เคชाเค ्เคฏเคชुเคธ्เคคเค เคฎें เคเคृเคคि เคฆी เคเค เคนै, เคिเคธเคा เคชเคฐिเคฎाเคช 24 เคเคाเค เคนै।
(i) เคเคृเคคि เคे เคชूเคฐे เคชเคฐिเคฎाเคช เคी เคชुเคจः เคเคฃเคจा เคिเค เคฌिเคจा เค
เคตเคฒोเคเคจ เคीเคिเค, เคตिเคाเคฐ เคीเคिเค เคเคฐ เค्เคाเคค เคीเคिเค เคि เคฏเคฆि เคเค เคจเคฏा เคตเคฐ्เค เคเคृเคคि เคฎें เคिเคค्เคฐाเคจुเคธाเคฐ เคोเคก़ เคฆिเคฏा เคाเค, เคคो เคชเคฐिเคฎाเคช เคฎें เค्เคฏा เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคเคจ เคนोเคा?
เคจเค เคตเคฐ्เค เคो เคญिเคจ्เคจ-เคญिเคจ्เคจ เคธ्เคฅाเคจों เคชเคฐ เคฐเคिเค เคเคฐ เคธोเคिเค เคि เคชเคฐिเคฎाเคช เคฎें เค्เคฏा เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคเคจ เคนो เคฐเคนे เคนैं।
(ii) เค्เคฏा เคเคช เคเคธ เคตเคฐ्เค เคो เคเคธ เคช्เคฐเคाเคฐ เคฐเค เคธเคเคคे เคนैं เคि เคชเคฐिเคฎाเคช เคฎें- (a) เคตृเคฆ्เคงि เคนो; (b) เคเคฎी เคนो; (c) เคธเคฎाเคจ เคฐเคนे?
เคนเคฒ:
(i) เคชเคฐिเคฎाเคช เคฎें เคोเค เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคเคจ เคจเคนीं เคนोเคा। เคฏเคน เคตเคนी เคฐเคนेเคा।
(ii) (a) เคนाँ, (b) เคนाँ, (c) เคนाँ।
เคชृเคท्เค 146
เคชाเค ्เคฏเคชुเคธ्เคคเค เคฎें เคฆी เคเค เคเคृเคคि เคฎें เคเคฐเคฃ เคे เคเคฐ เคा เคจเค्เคถा เคฆเคฐ्เคถाเคฏा เคเคฏा เคนै। เคฏเคน เคเค เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคญूเคंเคก (เคช्เคฒॉเค) เคนै। เคเคธ เคจเค्เคถे เคो เคฆेเคिเค। เคเคชเคจे เค्เคฏा เค
เคตเคฒोเคเคจ เคिเคฏा?
เคुเค เคฎाเคช เคฆिเค เคเค เคนैं:
(a) เคฒुเคช्เคค เคฎाเคช เคी เคเคाเค เค्เคाเคค เคीเคिเค।
(b) เคเคธเคे เคเคฐ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
เคนเคฎ เคฆेเคเคคे เคนैं เคि เคเคฐ เคा เคจเค्เคถा เคฎीเค्เคฐिเค เคเคाเคเคฏों เคฎें เคจเคนीं เคฆिเคฏा เคเคฏा เคนै। เคธाเคฅ เคนी, เคुเค เคฎाเคชเคจ เคฒुเคช्เคค เคนैं।
(a) เคเคฐ เคी เคฒंเคฌाเค (15 + 5 + 15) = 35 เคซुเค เคนै।
เคธ्เคोเคฐ เคฐूเคฎ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 3 เคซुเค × 15 เคซुเค = 45 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
เคोเคा เคฌेเคกเคฐूเคฎ: 15 เคซुเค × 12 เคซुเค,
เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 180 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
เคฌเคीเคा: 3 เคซुเค × (15 + 5) เคซुเค = 3 เคซुเค × 20 เคซुเค,
เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 60 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
เคชाเคฐ्เคिंเค : เคซुเค × 15 เคซुเค, เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 45 เคตเคฐ्เค เคซुเค
เคนॉเคฒ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (20 × 12 + 5 × 5) เคตเคฐ्เค เคซुเค = 265 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
(b) เคเคฐ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 35 เคซुเค × 30 เคซुเค = 1050 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
เคชृเคท्เค 147
เคुเค เคฎाเคช เคฆिเค เคเค เคนैं-
(a) เคฒुเคช्เคค เคฎाเคช เคी เคเคाเค เค्เคाเคค เคीเคिเค।
(b) เคเคธเคे เคเคฐ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคถเคฐเคฃ เคे เคเคฐ เคฎें เคธเคญी เคเค्เคทों เคी เคตिเคฎाเคँ เค्เคฏा เคนोंเคी? เคถเคฐเคฃ เคเคฐ เคเคฐเคฃ เคे เคเคฐों เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒों เคเคฐ เคชเคฐिเคฎाเคชों เคी เคคुเคฒเคจा เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
(a) เคเคฐ เคी เคौเคก़ाเค (15 + 10) = 25 เคซुเค เคนै।
เคोเคे เคฌेเคกเคฐूเคฎ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 120 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
เคธ्เคोเคฐ เคฐूเคฎ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 10 เคซुเค × 7 เคซुเค = 70 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
เคช्เคฐเคธाเคงเคจ = 5 เคซुเค × 10 เคซुเค = 50 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
เคนॉเคฒ = 23 เคซुเค × 15 เคซुเค = 345 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
เคช्เคฐเคตेเคถ = 15 เคซुเค × 7 เคซुเค = 105 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
(b) เคเคฐ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 42 เคซुเค × 25 เคซुเค = 1050 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนै।
เคถเคฐเคฃ เคे เคเคฐ เคฎें, เคฎाเคธ्เคเคฐ เคฌेเคกเคฐूเคฎ เคे เคฎाเคชเคจ 12 เคซुเค × 15 เคซुเค, เคोเคे เคฌेเคกเคฐूเคฎ เคे 12 เคซुเค × 10 เคซुเค เคคเคฅा เคนॉเคฒ เคे เคฎाเคชเคจ 23 เคซुเค × 15 เคซुเค เคนैं।
เคฆोเคจों เคเคฐों เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคธเคฎाเคจ เค
เคฐ्เคฅाเคค् 1050 เคตเคฐ्เค เคซुเค เคนैं।
เคถเคฐเคฃ เคे เคเคฐ เคा เคชเคฐिเคฎाเคช = 2(42 + 25) เคซुเค
= 2 × 67
= 134 เคซुเค เคนै।
เคเคฐเคฃ เคे เคเคฐ เคा เคชเคฐिเคฎाเคช = 2(35 + 30) เคซुเค
= 2 × 65
= 130 เคซुเค เคนै।
เคเคธ เคช्เคฐเคाเคฐ, เคถเคฐเคฃ เคे เคเคฐ เคा เคชเคฐिเคฎाเคช เคเคฐเคฃ เคे เคเคฐ เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคธे 4 เคซुเค เค
เคงिเค เคนै।
เคชृเคท्เค 148
เคช्เคฐเคค्เคฏेเค (เคนเคฐ) เคเคृเคคि เคฎें เคฒुเคช्เคค, เคเค เคญुเคा เคी เคฒंเคฌाเค เคฏा เคเค เค्เคทेเคค्เคฐ เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคा เคฎाเคจ เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
(a) เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (13 + 26 – 15) = 24 เคตเคฐ्เค เคธेเคฎी
(b) เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 3 × 3 = 9 เคตเคฐ्เค เคธेเคฎी
(c) เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 4 × 4 = 16 เคตเคฐ्เค เคธेเคฎी
(d) 18 เคตเคฐ्เค เคธेเคฎी เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคตाเคฒे เคเคฏเคค เคी เคौเคก़ाเค =
เคธेเคฎी = 3.6 เคธेเคฎी เคนै।
เค
เคคः, 38 เคตเคฐ्เค เคธेเคฎी เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคตाเคฒे เคเคฏเคค เคी เคฒंเคฌाเค = (4 + 3.6) เคธेเคฎी = 7.6 เคธेเคฎी เคนै।
เค
เคคः เคเคธ เคเคฏเคค เคी เคฒुเคช्เคค เคौเคก़ाเค = 18 ÷ 7.6 = 5 เคธेเคฎी เคนै।
เคเคเค เคชเคคा เคฒเคाเคँ (เคชृเคท्เค 149)
เคช्เคฐเคถ्เคจ 1.
เคเค เคเคฏเคค เคी เคตिเคฎाเคँ เคฌเคคाเคเค เคिเคธเคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคเคจ เคฆो เคเคฏเคคों เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคे เคฏोเค เคे เคฌเคฐाเคฌเคฐ เคนोเคा, เคिเคจเคी เคตिเคฎाเคँ 5 เคฎी × 10 เคฎी เคเคฐ 2 เคฎी × 7 เคฎी เคนैं।
เคนเคฒ:
เคฆोเคจों เคเคฏเคคों เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒों เคा เคฏोเค = 5 เคฎी × 10 เคฎी + 2 เคฎी × 7 เคฎी
= 50 เคตเคฐ्เค เคฎी + 14 เคตเคฐ्เค เคฎी
= 64 เคตเคฐ्เค เคฎी เคนै।
เค
เคคः, 64 เคตเคฐ्เค เคฎी เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคตाเคฒे เคเค เคเคฏเคค เคी เคตिเคฎाเคँ’ (เคชूเคฐ्เคฃांเคीเคฏ เคฒंเคฌाเคเคฏों เคฎें) 64 เคฎी × 1 เคฎी, 32 เคฎी × 2 เคฎी, 16 เคฎी × 4 เคฎी เคเคฐ 8 เคฎी × 8 เคฎी เคนो เคธเคเคคी เคนैं।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 2.
1000 เคตเคฐ्เค เคฎी เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคตाเคฒे เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคชाเคฐ्เค เคी เคฒंเคฌाเค 50 เคฎी เคนै, เคชाเคฐ्เค เคी เคौเคก़ाเค เค्เคाเคค เคीเคिเค।
เคนเคฒ:
เคชाเคฐ्เค เคी เคौเคก़ाเค =
เคฎी = 20 เคฎी เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 3.
เคเค เคเคฎเคฐे เคे เคซเคฐ्เคถ เคी เคฒंเคฌाเค 5 เคฎी เคคเคฅा เคौเคก़ाเค 4 เคฎी เคนै। 3 เคฎी เคญुเคा เคตाเคฒे เคเค เคตเคฐ्เคाเคाเคฐ เคाเคฒीเคจ เคो เคซเคฐ्เคถ เคชเคฐ เคฌिเคाเคฏा เคเคฏा เคนै। เคซเคฐ्เคถ เคे เคเคธ เคญाเค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค्เคाเคค เคीเคिเค เคिเคธ เคชเคฐ เคाเคฒीเคจ เคจเคนीं เคฌिเคा เคนै।
เคนเคฒ:
เคซเคฐ्เคถ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 5 × 4 เคตเคฐ्เค เคฎी = 20 เคตเคฐ्เค เคฎी
เคाเคฒीเคจ เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 3 × 3 เคตเคฐ्เค เคฎी = 9 เคตเคฐ्เค เคฎी
เค
เคคः, เคซเคฐ्เคถ เคे เคเคธ เคญाเค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ, เคिเคธ เคชเคฐ เคाเคฒीเคจ เคจเคนीं เคฌिเคा เคนै = (20 – 9) เคตเคฐ्เค เคฎी = 11 เคตเคฐ्เค เคฎी เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 4.
15 เคฎी เคฒंเคฌे เคเคฐ 12 เคฎी เคौเคก़े เคเค เคชाเคฐ्เค เคे เคाเคฐों เคोเคจों เคो เคोเคฆเคเคฐ เคซूเคฒों เคी เค्เคฏाเคฐिเคฏाँ เคฌเคจाเค เคเค เคนैं, เคिเคจเคी เคฒंเคฌाเค เคต เคौเคก़ाเค เค्เคฐเคฎเคถः 2 เคฎी เคเคฐ 1 เคฎी เคนै। เคเค เคฒॉเคจ เคฌเคจाเคจे เคे เคฒिเค เค
เคฌ เคिเคคเคจा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคเคชเคฒเคฌ्เคง เคนै?
เคนเคฒ:
เคชाเคฐ्เค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 15 × 12 เคตเคฐ्เค เคฎी = 180 เคตเคฐ्เค เคฎी
เคซूเคฒों เคी 1 เค्เคฏाเคฐी เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 2 × 1 เคตเคฐ्เค เคฎी = 2 เคตเคฐ्เค เคฎी เคนै।
เค
เคคः, เคซूเคฒों เคी 4 เค्เคฏाเคฐिเคฏों เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 4 × 2 = 8 เคตเคฐ्เค เคฎी เคนै।
เค
เคคः, เคฒॉเคจ เคे เคฒिเค เคเคชเคฒเคฌ्เคง เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = (180 – 8) เคตเคฐ्เค เคฎी = 172 เคตเคฐ्เค เคฎी เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 5.
เคเคृเคคि A เคเคฐ เคเคृเคคि B เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค्เคฐเคฎเคถः 18 เคตเคฐ्เค เคเคाเค เคเคฐ 20 เคตเคฐ्เค เคเคाเค เคนै। เคเคृเคคि A เคा เคชเคฐिเคฎाเคช เคเคृเคคि B เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคธे เคฌเคก़ा เคนै। เคฆी เคเค เคธ्เคฅिเคคि เคो เคชूเคฐा เคเคฐเคคी เคนुเค เคฆो เคเคृเคคिเคฏाँ เคฌเคจाเคँ।
เคนเคฒ:
เคเคृเคคि A:
เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 9 × 2 = 18 เคตเคฐ्เค เคเคाเค
เคเคธเคा เคชเคฐिเคฎाเคช = 2(9 + 2) เคเคाเค = 22 เคเคाเค
เคเคृเคคि B:
เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 5 × 4 = 20 เคตเคฐ्เค เคเคाเค
เคเคธเคा เคชเคฐिเคฎाเคช = 2(5 + 4) เคเคाเค = 18 เคเคाเค
เคฏเคนाँ, เคเคाเคฐ A เคा เคชเคฐिเคฎाเคช B เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคธे เค
เคงिเค เคนै। (22 > 18)|
เคช्เคฐเคถ्เคจ 6.
เค
เคชเคจी เคชुเคธ्เคคเค เคे เคเค เคชृเคท्เค เคชเคฐ เคเค เคเคฏเคคाเคाเคฐ เคนाเคถिเคฏा (border) เคฌเคจाเคँ เคो เคเคชเคฐ เคเคฐ เคจीเคे เคธे 1 เคธेเคฎी เคी เคฆूเคฐी เคชเคฐ เคนो เคเคฐ เคฌाเคं เคต เคฆाเคं เคเคฐ เคธे 1.5 เคธेเคฎी เคฆूเคฐी เคชเคฐ เคนो। เคนाเคถिเคฏे เคा เคชเคฐिเคฎाเคช เค्เคฏा เคนोเคा?
เคนเคฒ:
[เคจोเค: เคเคธ เคช्เคฐเคถ्เคจ เคी เคญाเคทा เคค्เคฐुเคिเคชूเคฐ्เคฃ เคนै। เคฌीเค เคฎें เคฌเคจी เคเคृเคคि เคो เคนाเคถिเคฏा เคจเคนीं เคเคนเคจा เคाเคนिเค। เคฏเคฆि เคाเคฏांเคिเคค เคญाเค เคो เคนाเคถिเคฏा เคฒिเคฏा เคाเคเคा, เคคो เคเคธเคी เคฆो เคชเคฐिเคธीเคฎाเคँ เคนैं।]
เค
เคाเคฏांเคिเคค เคญाเค เคนाเคถिเคฏा เคนै:
เคนाเคถिเค ABCD เคा เคชเคฐिเคฎाเคช เคชृเคท्เค เคी เคฒंเคฌाเค เคเคฐ เคौเคก़ाเค เคชเคฐ เคจिเคฐ्เคญเคฐ เคเคฐेเคा।
เคชृเคท्เค เคी เคฒंเคฌाเค เคเคฐ เคौเคก़ाเค เค्เคฐเคฎเคถ: 30 เคธेเคฎी เคเคฐ 15 เคธेเคฎी เคฒेเคคे เคนुเค,
เคนाเคถिเค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช = 2(30 – 1.5 – 1.5 + 15 – 1 – 1) เคธेเคฎी
= 2 × 40 เคธेเคฎी
= 80 เคธेंเคฎी เคนै।
เคช्เคฐเคถ्เคจ 7.
12 เคเคाเค × 8 เคเคाเค เคเคाเคฐ เคा เคเค เคเคฏเคค เคฌเคจाเคเค। เคเคธเคे เค
ंเคฆเคฐ เคเค เค
เคจ्เคฏ เคเคฏเคค เคฌเคจाเคเค เคो เคฌाเคน्เคฏ เคเคฏเคค เคो เคธ्เคชเคฐ्เคถ เคจ เคเคฐเคคा เคนो เคเคฐ เคेเคตเคฒ เคเคงा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคेเคฐเคคा เคนो।
เคนเคฒ:
เคเคฏเคค เคจिเคฐ्เคฆेเคถाเคจुเคธाเคฐ เคฌเคจा เคฆिเค เคเค เคนैं:
ABCD เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 96 เคตเคฐ्เค เคเคाเค
EFGH เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ = 48 เคตเคฐ्เค เคเคाเค =
ABCD เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ
เคช्เคฐเคถ्เคจ 8.
เคเค เคตเคฐ्เคाเคाเคฐ เคाเคเค เคो เคเคงा เคฎोเคก़ा เคเคฏा। เคซिเคฐ เคฎोเคก़ เคธे เคตเคฐ्เค เคो เคฆो เคเคฏเคคों เคฎें เคाเคा เคเคฏा। เคตเคฐ्เค เคे เคเคाเคฐ เคो เคจ เคฆेเคเคคे เคนुเค, เคจिเคฎ्เคจ เคฎें เคธे เคเค เคเคฅเคจ เคนเคฎेเคถा เคธเคค्เคฏ เคนोเคा। เคฏเคนाँ เคौเคจ-เคธा เคเคฅเคจ เคธเคค्เคฏ เคนै?
(a) เคช्เคฐเคค्เคฏेเค เคเคฏเคค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคตเคฐ्เค เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคธे เคฌเคก़ा เคนोเคा।
(b) เคตเคฐ्เค เคा เคชเคฐिเคฎाเคช, เคฆोเคจों เคเคฏเคคों เคे เคชเคฐिเคฎाเคชों เคे เคฏोเค เคธे เคฌเคก़ा เคนोเคा।
(c) เคฆोเคจों เคเคฏเคคों เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคो เคธाเคฅ เคोเคก़เคจे เคชเคฐ เคตเคน เคนเคฎेเคถा เคตเคฐ्เค เคे เคชเคฐिเคฎाเคช เคे 1
เคुเคจे เคे เคฌเคฐाเคฌเคฐ เคนोเคा।
(d) เคตเคฐ्เค เคा เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคนเคฎेเคถा เคฆोเคจों เคเคฏเคคों เคे เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒों เคो เคธाเคฅ เคोเคก़เคจे เคชเคฐ เคช्เคฐाเคช्เคค เค्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคธे เคคीเคจ เคुเคจा เคฌเคก़ा เคนोเคा।
เคนเคฒ:
เคेเคตเคฒ เคเคฅเคจ (c) เคธเคฆैเคต เคธเคค्เคฏ เคนै।
