Amresh Academy: Shemushi

Shemushi

Showing posts with label Shemushi. Show all posts

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions Chapter 12 वाडमनःप्राणस्वरूपम्

अभ्यासः

प्रश्न 1.

अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत

(क) श्वेतकेतुः सर्वप्रथमम् आरुणिं कस्य स्वरूपस्य विषये पृच्छति?

उत्तर:

श्वेतकेतुः सर्वप्रथमम् आरुणिं मनसः स्वरूपस्य विषये पृच्छति।

(ख) आरुणिः प्राणस्वरूपं कथं निरूपयति।

उत्तर:

आरुणिः प्राणस्वरूपविषये कथयति ‘पीतानाम् अपां योऽणिष्ठः स प्राणः इति।

(ग) मानवानां चेतांसि कीदृशानि भवन्ति?

उत्तर:

यादृशमन्नादिकं गृह्णाति मानवस्तादृशमेव तस्य चित्तादिकं भवतीति।

(घ) सर्पिः किं भवति?

उत्तर:

मथ्यमानस्य दध्नः योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति, तत्सर्पिः भवति।

(ङ) आरुणेः मतानुसारं मनः कीदृशं भवति?

उत्तर:

आरुणेः मतानुसारं मनः अन्नमयं भवति।

प्रश्न 2.

(क) ‘अ’ स्तम्भस्य पदानि ‘ब’ स्तम्भेन दत्तैः पदैः सह यथयोग्यं योजयत-

‘अ’ स्तम्भः – ‘ब’ स्तम्भः

(क) मनः – (1) अन्नमयम्

(ख) प्राणः – (2) तेजोमयी

(ग) वाक् – (3) आपोमयः

उत्तर:

‘अ’ स्तम्भः – ‘ब’ स्तम्भः

(क) मनः – (1) अन्नमयम्

(ख) प्राणः – (3) आपोमयः

(ग) वाक् – (2) तेजोमयी

(ख) अधोलिखितानां पदानां विलोमपदं पाठात् चित्वा लिखत

उत्तर:

(i) गरिष्ठः = अणिष्ठः

(ii) अधः = उर्ध्वम्

(iii) एकवारम् = भूयः

(iv) अनवधीतम् = अवधीतम्

(v) किञ्चित् = सर्वम्

प्रश्न 3.

उदाहरणमनुसृत्यस निम्नलिखितेषु क्रियापदेषु ‘तुमुन्’ प्रत्ययं योजयित्वा पटनिर्माणं कुरुत

यथा-

प्रच्छ् + तुमुन् = प्रष्टुम्

उत्तर:

(क) श्रु + तुमुन् = श्रोतुम्।

(ख) वन्द् + तुमुन् = वन्दितुम्।

(ग) पठ् + तुमुन् = पठितुम्।

(घ) कृ + तुमुन् = कर्तुम्।।

(ङ) वि + ज्ञा + तुमुन् = विज्ञातुम्।

(च) वि + आ + ख्या + तुमुन् = व्याख्यातुम्।

प्रश्न 4.

निर्देशानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत

उत्तर:

(क) अहं किञ्चित् प्रष्टुम् इच्छामि। (इच्छ्-लट् लकारे)

(ख) मनः अन्नमयं भवति। (भू-लट् लकारे)

(ग) सावधानं श्रृणु। (श्रृ-लोट् लकारे)

(घ) तेजास्विनावधीतम् अस्तु। (अस्-लोट् लकारे)

(ङ) श्वेतकेतुः आरुणेः शिष्यः आसीत्। (अस्-लङ् लकारे)

प्रश्न 5.

उदाहरणमनुसृत्य वाक्यानि रचयत। यथा-अहं स्वदेशं सेवितुम् इच्छामि।

उत्तर:

(क) अहं शिष्यम् उपदिशामि।

(ख) अहं गुरुं प्रणमामि।

(ग) अहं शिष्यं पुस्तकम् आनेतुम आज्ञापयामि।

(घ) अहं गुरुं प्रश्नं पृच्छामि।

(ङ) अहं भवतः सङ्केतम् अवगच्छामि।

प्रश्न 6.

(क) सन्धिं कुरुत

उत्तर:

(i) अशितस्य + अन्नस्य = अशितस्यान्नस्य।

(ii) इति + अपि + अवधार्यम् = इत्यप्यवधार्यम्।

(iii) का + इयम् = केयम्।

(iv) नौ + अधीतम् = नावधीतम्।

(v) भवति + इति = भवतीति।

(ख) स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

(i) मध्यमानस्य दध्नः अणिमा ऊर्ध्वं समुदीति।

उत्तर:

कस्य दधनः अणिमा ऊर्ध्वं समुदीषति?

(ii) भवता घृतोत्पत्तिरहस्यं व्याख्यातम्।

उत्तर:

केन घृतोत्पत्तिरहस्यं व्याख्यातम्?

(iii) आरुणिम् उपगम्य श्वेतकेतुः अभिवादयति।

उत्तर:

आरुणिम् उपगम्य कः अभिवादयति?

(iv) श्वेतकेतुः वाग्विषये पृच्छति।

उत्तर:

श्वेतकेतुः कस्यविषये पृच्छति?

प्रश्न 7.

पाठस्य सारांशं पञ्चवाक्यैः लिखत।

उत्तर:

पाठस्य सारांशः

अन्नमयं मनः भवति। आपोमयः प्राणः भवति एवं जलमेव जीवनं भवति। तेजोमयी वाक् भवति। अश्यमानस्य तेजसः यः अणिमा, स ऊर्ध्वः समुदीषति, सा खलु वाग्भवति। यादृशमन्नादिकं मानवः गृणाति तादृशमेव तस्य चित्तादिकं भवति।

Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 12 वाडमनःप्राणस्वरूपम् Summary Translation in Hindi and English

1. संकेत-श्वेतकेतुः-भगवन्।

श्वेतकेतुरहं …………………………… मां विज्ञापयतु।

शब्दार्थ (Word-meanings)

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 12 वाडमनःप्राणस्वरूपम् 2

हिन्दी सरलार्थ:

श्वेतकेतु-हे भगवन्! मैं श्वेतकेतु प्रणाम करता हूँ। आरुणि-हे पुत्र! दीर्घायु हो। श्वेतकेतु-हे भगवन्! मैं कुछ पूछना चाहता हूँ। आरुणि-हे पुत्र! आज तुम क्या पूछना चाहते हो? श्वेतकेतु-हे भगवन्! मैं पूछना चाहता हूँ कि यह मन क्या है? आरुणि-हे पुत्र! पूर्णतः पचाए गए अन्न का सबसे छोटा भाग मन होता है। श्वेतकेतु-और प्राण क्या है? आरुणि-पिए गए तरल द्रव्यों का सबसे छोटा भाग प्राण होता है। श्वेतकेतु-हे भगवन्! वाणी क्या है?

आरुणि-हे पुत्र! ग्रहण की गई ऊर्जा का जो सबसे छोटा भाग है, वह वाणी है। हे सौम्य! मन अन्नमय, प्राण जलमय तथा वाणी तेजोमयीं होती है-यह भी समझ लेना चाहिए।

श्वेतकेतु-हे भगवन्! आप मुझे पुनः समझाइए।

Meaning in English Shwetaketu-Oh Lord! I Shwetaketu salutes you.

Aruni-Oh son! May you live long.

Shwetaketu-Oh Lord! I want to ask something:

Aruni-Oh son! What do you want to ask today?

Shwetaketu-Oh Lord! I went to ask what is mind?

Aruni-Oh son! Mind is the minutest part of the digested food. Shwetaketu-And what is Prana?

Aruni-Prana is the minutest part of the water drunk.

Shwetaketu-Oh Lord! What is speech?

Aruni-Oh son! Speech is the minutest part of the energy (splendour) obtained from the food. Oh gentleman! You should understand that mind, vital air (prana) and speech are the essences or final product of the food, water and the energy.

Shwetaketu-Oh Lord! Please tell me once more.

2. आरुणि-सौम्य! एष उपादेशामि …………………………… नावधीतमस्तु।

शब्दार्थ (Word-meanings)

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 12 वाडमनःप्राणस्वरूपम् 4

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 12 वाडमनःप्राणस्वरूपम् 5

हिन्दी सरलार्थ:

आरुणि हे सौम्य! मैं उपदेश करता हूँ। ध्यान से सुनो। मथे जाते हुए दही की अणिमा (मलाई) ऊपर तैरने लगती है। उसका घी बन जाता है।

श्वेतकेतु-हे भगवन्! आपने तो घी की उत्पत्ति का रहस्य समझा दिया, मैं और भी सुनना चाहता हूँ।

आरुणि-सौम्य! इसी तरह खाए जाते हुए अन्न की अणिमा मन बन जाती है।

समझ गए या नहीं?

श्वेतकेतु-अच्छी तरह समझ गया भगवन्!

आरुणि-हे पुत्र! पिए जाते हुए जल की अणिमा प्राण बन जाती है। श्वेतकेतु-हे भगवन्! वाणी के बारे में भी समझाइए।

आरुणि-हे सौम्य! शरीर द्वारा ग्रहण किए गए तेज (ऊर्जा) की अणिमा वाणी बन जाती है। हे पुत्र! उपदेश के अंत में मैं तुम्हें पुनः यही समझाना चाहता हूँ कि अन्न का सार तत्त्व मन, जल का प्राण तथा तेज का वाणी है। इसके अतिरिक्त किंबहुना (और क्या) मेरे उपदेश का सार यही है कि मनुष्य जैसा अन्न ग्रहण करता है उसका मन, बुद्धि और अहंकार (चित्त) वैसा ही बन जाता है। हे पुत्र! इस सबको हृदय में धारण कर लो (अच्छी प्रकार से समझ लो)।

श्वेतकेतु-जैसी आपकी आज्ञा भगवन्! मैं आपको प्रणाम करता हूँ आरुणि-हे पुत्र! दीर्घायु हो, तुम्हारा अध्ययन तेजस्विता से युक्त हो।

Meaning in English:

Aruni-Oh Saumya (modest)! I just instruct you. Listen carefully. The very small unit of the curd which is being churned comes up. That becomes butter (or ghee.).

Shwetaketu-Oh Lord! You have explained the secret of obtaining ghee (or butter). I still want to hear more.

Aruni-O’modest! similarly, the very small part of the food which is being eaten comes up. That only becomes mind. Have you understood or not?

Shwetaketu-I have understood properly, Sir!

Aruni-Oh son! The very small part of the water which is being drunk comes up. That only is prana (vital air).

Shwetketu-Oh Lord! Please tell me about the speech also.

Aruni-Qh dear! the very small part of the energy (splendour) which is formed after digestion of food, comes up. That only is speech. Oh son! I want to tell you again at the end of my advice that the finished product of the food becomes mind, that of water becomes prana (vital air) and that of splendour (i.e. energy) becomes speech. What’s more to state, the essence of my instruction is that the mind, wisdom and ego (temperament) of the man becomes the same as the food is ingested by him. Oh, son! You should keep all this in your mind properly.

Shwetaketu-As you order Sir! I bow to you.

Aruni-Oh son! May you live long. Your studies may be full of nobility.

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions Chapter 11 पर्यावरणम्

अभ्यासः

प्रश्न 1.

अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत-

(क) प्रकृतेः प्रमुखतत्त्वानि कानि सन्ति?

उत्तर:

पृथिवी, जलं, तेजो, वायुकाशश्चेति प्रकृत्या प्रमुखतत्त्वानि सन्ति।

(ख) स्वार्थान्धः मानवः किं करोति?

उत्तर:

स्वार्थान्धः मानवः पर्यावरणं नाशयति।

(ग) पर्यावरणे विकृते जाते किं भवति?

उत्तर:

पर्यावरणे विकृते जाते विविधाः रोगाः भीषणसमस्याश्च जायन्ते।

(घ) अस्माभिः पर्यावरणस्य रक्षा कथं करणीया? –

उत्तर:

वापीकूपतडागादिनिर्माणं कृत्वा, कुक्कुरसूकरसर्पनकुलादिस्थलचराणां, मत्स्यकच्छपमकरप्रभृतीनां जलचराणां रक्षणेन पर्यावरणस्य रक्षा करणीया।

(ङ) लोकरक्षा कथं सम्भवति?

उत्तर:

प्रकृतिरक्षयैव लोकरक्षा सम्भवति।।

(च) परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं किं किं ददाति?

उत्तर:

परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं सांसारिक जीवनसुखं, सद्विचारं, सत्यसङ्कल्पं, माङ्गलिकसामग्रीञ्च प्रददाति।

प्रश्न 2.

स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

(क) वनवृक्षाः निर्विवेकं छिद्यन्ते।

उत्तर:

के निर्विवेकं छिद्यन्ते?

(ख) वृक्षकर्तनात् शुद्धवायुः न प्राप्यते।

उत्तर:

कस्मात् शुद्धवायुः न प्राप्यते?

(ग) प्रकृतिः जीवनसुखं प्रददाति।

उत्तर:

प्रकृतिः किं प्रददाति?

(घ) अजाताशिशुः मातृगर्भे सुरक्षितः तिष्ठति।

उत्तर:

अजातशिशुः कुत्र सुरक्षितः तिष्ठति?

(ङ) पर्यावरणरक्षणं धर्मस्य अङ्गम् अस्ति।

उत्तर:

पर्यावरणरक्षणं कस्य अङ्गम् अस्ति।

प्रश्न 3.

उदाहरणमनुसृत्य पदरचनां कुरुत-

(क) यथा – जले चरन्ति इति = जलचराः।

उत्तर:

(i) स्थले चरन्ति इति = स्थलचराः

(ii) निशायां चरन्ति इति = निशाचराः

(iii) व्योम्नि चरन्ति इति = व्योमचराः

(iv) गिरौ चरन्ति इति = गिरिचराः

(v) भूमौ चरन्ति इति = भूमिचराः

(ख) यथा – न पेयम् इति = अपेयम्

उत्तर:

(i) न वृष्टिः इति = अवृष्टिः

(ii) न सुखम् इति = असुखम्

(iii) न भावः इति = अभावः

(iv) न पूर्णः इति = अपूर्णः

प्रश्न 4.

उदाहरणमनुसृत्य पदनिर्माणं कुरुत- .

यथा = वि + कृ + क्तिन् = विकृतिः।।

उत्तर:

(क) प्र + गम् + क्तिन् = प्रगतिः

(ख) दृश् + क्तिन् = दृष्टिः

(ग) गम् + क्तिन् = गतिः

(घ) मन् + क्तिन्

(ङ) शम् + क्तिन् = शान्तिः

(च) भी + क्तिन् = भीतिः

(छ) जन् + क्तिन् = जातिः

(ज) भज् + क्तिन् = भक्तिः

(झ) नी + क्तिन् = नीतिः

प्रश्न 5.

निर्देशानुसारं परिवर्तयत यथा-स्वार्थान्धो मानवः अद्य पर्यावरणं नाशयति (बहुवचने)। स्वार्थान्धाः मानवः अद्य पर्यावरणं नाशयन्ति।

(क) सन्तप्तस्य मानवस्य मङ्गलं कुतः? (बहुवचने)

उत्तर:

सन्तप्तानां मानवानां मङ्गलं कुतः?

(ख) मानवाः पर्यावरणकुक्षौ सुरक्षिताः भवन्तिं (एकवचने)

उत्तर:

मानवः पर्यावरणकुक्षौ सुरक्षितः भवति।

(ग) वनवृक्षाः निर्विवेकं छिद्यन्ते (एकवचने)

उत्तर:

वनवृक्षः निर्विवेक छिद्यते।

(घ) गिरिनिर्झराः निर्मलं जलं प्रयच्छन्ति। (द्विवचने)

उत्तर:

गिरिनिर्झराः निर्मलं जलं प्रयच्छतः।

(ङ) सरित् निर्मलं जलं प्रयच्छति (बहुवचने)।

उत्तर:

सरितः निर्मलं जलं प्रयच्छति।

प्रश्न 6.

पर्यावरणरक्षणाय भवन्तः किं करिष्यन्ति इति विषये पञ्चवाक्यानि लिखत्।

यथा –

अहं विषाक्तम् अवकरं नदीषु न पातयिष्यामि।

(क) अहं वृक्षच्छेदनं न करिष्यामि।

(ख) अहं नूतनवृक्षान् लताः च आरोपयिष्याणि।

(ग) अहं पशून पालयिष्यामि।।

(घ) अहं पशुपक्षिणाम् आखेटं न करिष्यामि।

(ङ) अहं वापीकूपतडागादीनां निर्माणं करिष्यामि।

प्रश्न 7.

(क) उदाहरणमनुसत्य उपसर्गान पृथक्कृत्वा लिखत

यथा-

संरक्षणाय = सम्।

उत्तर:

(i) प्रभवति

(ii) उपलभ्यते = उप

(iii) निवसन्ति = नि

(iv) समुपहरन्ति = सम् + उप

(v) वितरन्ति = वि

(vi) प्रयच्छन्ति = प्र

(vii) उपगता = उप

(viii) प्रतिभाति = प्रति

(क) उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं लिखत

यथा-

तेजोवायुः = तेजः वायुः च।

गिरिनिर्झराः = गिरयः निर्झराः च।

उत्तर:

पत्रपुष्पे = पत्रम् पुष्पम् च.

(ii) लतावृक्षौ = लता वृक्षः च

(iii) पशुपक्षी = पशुः पक्षी च

(iv) कीटपतङ्गौ = कीटः पतङ्गः च

परियोजनाकार्यम्

(क) विद्यालयप्राङ्गणे स्थितस्य उद्यानस्य वृक्षाः पादपाश्च कथं सुरक्षिताः। स्युः तदर्थं प्रयत्नः करणीयः इति सप्तवाक्येषु लिखत।

उत्तर:

1. सर्वप्रथमं वृक्षाणां पादपानां च स्पर्शस्य निषेधः स्यात्।

2. तेषां पुष्पाणामपि स्पर्शस्य निषेधः भवितव्यः।

3. वृक्षाणां फलानामपि कापि हानिः न भवितव्या।

4. तेषां जलसिञ्चनस्य पूर्णः प्रबन्धः स्यात्।

5. पुष्पविनाशकं प्रति दण्डस्य व्यवस्था स्यात्।।

6. वृक्षान् पादपान् वा प्रति रक्षाजालस्य व्यवस्था भवितव्या।

7. वृक्षाणां संरक्षणाय मालाकाराणामपि व्यवस्था भवितव्या।

(ख) अभिभावकस्य शिक्षकस्य वा सहयोगेन एकस्य वृक्षस्य आरोपणं कर णीयम्। (यदि स्थानम् अस्ति)। तर्हि विद्यालये प्राङ्गणे, नास्ति चेत् स्वस्मिन् प्रतिवेशे, गृहे वा।) कृतं सर्वं दैनिन्दिन्यां लिखित्वा शिक्षकं दर्शयत।

उत्तर:

छात्र अपने-अपने अध्यापक के सहयोग से अपने-अपने विद्यालय में वृक्ष लगाएँ तथा अपनी डायरी में लिखें कि वे उसकी रक्षा के लिए प्रतिदिन क्या-क्या करते हैं-यह सब वह अपने अध्यापक को भी लिखकर दिखाएँ।

Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 11 पर्यावरणम् Summary Translation in Hindi and English

संकेत-प्रकृतिः समेषां …………………………… क्व मङ्गलम्।

शब्दार्थ (Word-meanings)

हिन्दी अनुवाद-प्रकृति सब प्राणियों की रक्षा के लिए प्रयत्न करती है। यह विभिन्न प्रकारों से सबको पुष्ट करती है तथा सुखसाधनों से तृप्त करती है। पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश ये इसके प्रमुख तत्त्व हैं। वे ही मिलकर या अलग-अलग हमारे पर्यावरण को बनाते हैं। संसार जिसके द्वारा सब ओर से अच्छादित किया जाता है, वह ‘पर्यावरण’ कहलाता है। जिस प्रकार अजन्माशिशु अपनी माता के गर्भ में सुरक्षित रहता है उसी प्रकार मनुष्य पर्यावरण की कोख में (सुरक्षित रहता है)। परिष्कृत तथा प्रदूषण से रहित पर्यावरण हमें सांसारिक जीवन-सुख, अच्छे विचार, अच्छे संकल्प तथा मांगलिक सामग्री देता है। प्रकृति के क्रोधों से व्याकुल मनुष्य क्या कर सकता है? बाढ़, अग्नि भय, भूकम्पों, आँधी-तूफानों तथा उल्का आदि के गिरने से संतप्त मानव का कहाँ कल्याण है? अर्थात् कहीं नहीं।

Meaning in English: Nature tries for the protection of all the living-beings. It nourishes all in various ways and satisfies all by various means of happiness. Earth, water, fire, wind and sky all these are its main elements. They only collectively or individually form our environment. It is called environment by which the world is covered from all the sides. Just as the baby, before his birth, lives safely in his mother’s womb, similarly, man is safe in the cavity of the environment. The environment which is pure and is free from all the impurities provides us with worldly pleasures of life, good thoughts, good determinations, auspicious things etc. What can a man do when perplexed by the anger of the nature? Where can there be well-being or welfare of a man. who is perplexed by floods, fear of fire, earthquakes, storms, disasters etc.? (i.e. nowhere)

संकेत-अतएव …………………………… प्राणवायुं वितरन्ति।

शब्दार्थ (Word-meanings)

हिन्दी सरलार्थ-इसलिए हमें प्रकृति की रक्षा करनी चाहिए, उससे पर्यावरण अपने-आप सुरक्षित हो जाएगा। प्राचीनकाल में जनता का कल्याण चाहने वाले ऋषि वन में ही रहते थे क्योंकि वन में ही सुरक्षित पर्यावरण प्राप्त होता था। विभिन्न प्रकार के पक्षी अपने मधुर कूजन से वहाँ कानों को अमृत प्रदान करते हैं। नदियाँ तथा पर्वतीय झरने अमृत के समान स्वादिष्ट पवित्र जल देते हैं। वृक्ष तथा लताएँ फल, फूल तथा ईन्धन की लकड़ी बहुत मात्रा में देते हैं। शीतल, मन्द तथा सुगन्धित वनवायु औषध के समान प्राणवायु बाँटते हैं।

Meaning in English-Therefore, we should protect the nature. Then the environment will be protected itself. In ancient times, the sages who desired for the welfare of the people, used to live in the forest only because the safe-environment was obtained in the forest. Various types of birds give pleasure to the ears by their sweet chirping. The rivers and mountain springs provide us pure and sweet nectar-like water. The trees and creepers give us fruits, flowers and fire-wood in big quantity. The cold, slow and fragrant wind of the forest give us medicine like oxygen which is necessary for our like.

संकेत-परन्तु स्वार्थान्धो …………………………… प्रतिभाति।

शब्दार्थ (Word-meanings)

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 11 पर्यावरणम् 6

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 11 पर्यावरणम् 8

हिन्दी सरलार्थ-किन्तु स्वार्थ में अन्धा हुआ मनुष्य उसी पर्यावरण को आज नष्ट कर रहा है। थोड़े से लाभ के लिए मनुष्य बहुमूल्य वस्तुओं को नष्ट कर रहे हैं। कारखानों का विषैला जल नदियों में गिराया जा रहा है जिससे मछली आदि जलचरों का क्षणभर में ही नाश हो जाता है। नदियों का पानी भी सर्वथा न पीने योग्य (अपेय) हो जाता है। वन के वृक्ष व्यापार बढ़ाने के लिए अंधाधुंध काटे जाते हैं जिससे अवृष्टि में वृद्धि होती है तथा वन के पशु असहाय होकर गाँवों में उपद्रव उत्पन्न करते हैं। वृक्षों के कट जाने से शुद्ध वायु भी दुर्लभ हो गई है। इस प्रकार स्वार्थ से अन्धे मनुष्यों के द्वारा विकारयुक्त प्रकृति ही उनकी विनाशिनी हो गई है। पर्यावरण में विकार आ जाने से विभिन्न रोग तथा भयंकर समस्याएँ उत्पन्न हो रही हैं। इसलिए अब सब कुछ चिन्तायुक्त प्रतीत हो रहा है।

Meaning in English-But the men being mad after self-interest only are destroying the environment today. People are destroying precious things just for their small interest. The poisonous water of the factories is flown into rivers by which the aquatic animals like fish etc. are destroyed in a short while. The water of the rivers also becomes unfit to drink. The forest-trees are cut relentlessly, just to increase the business by which the scarcity of rain increases. The wild animals become helpless and they create chaos in the villages. The pure wind has also become unavailable by cutting of trees. Thus, the nature has been made polluted by the selfish people and this has herself become their destroyer. The polluted environment has given birth to various diseases and to many serious problems. Therefore, everything seems to be disturbed today.

संकेत-धर्मो रक्षितः …………………………… न संशयः।

शब्दार्थ (Word-meanings)

हिन्दी सरलार्थ-‘रक्षित धर्म रक्षा करता है’- ये ऋषियों के वचन हैं। पर्यावरण की रक्षा करना भी धर्म का ही अंग है-ऐसा ऋषियों ने प्रतिपादित किया है। इसीलिए बावड़ी, कुएँ, तालाब आदि बनवाना, मन्दिर, विश्रामगृह आदि की स्थापना धर्मसिद्धि के साधन के रूप ही माने गए हैं। कुत्ते, सूअर, साँप, नेवले आदि स्थलचरों तथा मछली, कछुए, मगरमच्छ आदि जलचरों की भी रक्षा करनी चाहिए क्योंकि ये पृथ्वी तथा जल की मलिनता को दूर करने वाले हैं। प्रकृति की रक्षा से ही संसार की रक्षा हो सकती है-इसमें सन्देह. नहीं है।

Meaning in English-‘The protected religion protects. These are the famous words of the sages. The sages have also propounded that the protection of environment is also a part of religion. Therefore, digging of small tanks, wells and ponds etc. and making temples, rest-houses etc. are also considered means of establishing religion. We should protect the creatures living on land like dogs, pigs, snakes, mongoose etc. and the aquatic animals like fish, tortoise, crocodiles etc. because they are scavengers of the impurities of land and that of water. No doubt, protection of the environment can only protect the world.

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions — Chapter 12 वाडमनःप्राणस्वरूपम् 🕉️ | Amresh Academy

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions — Chapter 12 वाडमनःप्राणस्वरूपम् 🕉️ | Amresh Academy

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions Chapter 12 वाडमनःप्राणस्वरूपम्

Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 12 वाडमनःप्राणस्वरूपम् Summary Translation in Hindi and English

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions — Chapter 11 पर्यावरणम् 🌿 | Amresh Academy

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions — Chapter 11 पर्यावरणम् 🌿 | Amresh Academy

Shemushi Sanskrit Class 9 Solutions Chapter 11 पर्यावरणम्

Class 9 Sanskrit Shemushi Chapter 11 पर्यावरणम् Summary Translation in Hindi and English

Contact Form

Subscribe Us

The End of Bipolarity Class 12 Political Science – Complete Notes, Important Questions & MCQs