Showing posts with label NS SAN 12TH. Show all posts

NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati भास्वती भाग 2 | कक्षा 12 संस्कृत गाइड

NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 10 प्रतीक्शा

 

Bhaswati Class 12 Solutions Chapter 10 प्रतीक्शा

अभ्यासः

प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरत

(क) का प्रतीक्षा करोति?
उत्तर
राधा।

(ख) प्रतीक्षा कीदृशी अस्ति?
उत्तर-
चांचल्यपरिपूरिता।

(ग) कः दर्शनं न ददाति?
उत्तर
श्रीकृष्णः


(घ) ‘प्रतीक्षा’ पाठः कस्मात् ग्रन्थात् अनूदितः?
उत्तर
श्रीराधा।

प्रश्न 2.
पूर्ण वाक्येन उत्तरत

(क) अहं कथं प्रतीक्षे?
उत्तर
अहं दिनं दिनं रजनी रजनीं च प्रतीक्षे।

(ख) राधा पूर्णतया आत्मनः किं कुर्तं वाञ्छति?
उत्तर
राधा पूर्णतया आत्मनः एकमेव रूपं कुर्तं वाञ्छति।

(ग) एकदा कुत्र समुपस्थास्यसि?
उत्तर
एकदा मदन्तिके समुपस्थास्यसि।

(घ) एकमेव रूपं भूत्वा कथं चिह्नितम्।
उत्तर
एकमेव रूपं भूत्वा नामान्तर-चिह्नितम् ।

(ङ) छायेव सः कुत्र दृश्यते?
उत्तर
छायेव सः स्फुरज्जलवक्षसि दृश्यते।

(च) यदा वा दृश्यते तदा कथं भूत्वा तिष्ठति?
उत्तर
यदा वा दृश्यते सदा लोचनविषयातीतं भूत्वा तिष्ठति।


प्रश्न 3.
रेखाङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

(क) तथापि न भजति स्पष्टरूपताम्
उत्तर
तथापि न भजति काम्?

(ख) अथवा दृश्यते स्फुरज्जलवक्षसि
प्रश्न- अथवा दृश्यते कुत्र?

(ग) स्थाने तस्य उपजायमानं दृश्यते।
प्रश्न- स्थाने कस्य उपजायमानं दृश्यते?

(घ) निर्जनवेलायां मदन्तिके समुपस्थास्यसि।
प्रश्न- कदा मदन्तिके समुपस्थास्यसि?

(ङ) युनः कालो वर्तते शेषः।
प्रश्न- पुनः कः वर्तते शेषः?

प्रश्न 4.
विशेषण-विशेष्यपदानां समुचितं मेलनं कुरुत
उत्तर
विशेषणम् – विशेष्यम्
(क) चाञ्चलपूरितायाम् – प्रतीक्षायाम्
(ख) उपकूलवर्तिनाम् – पादपानाम्
(ग) नामान्तरचिहितम् – रूपम् कालः
(ड) बहुविधैः – दृश्याभिलाषैः


प्रश्न 5.
अधोलिखितेषु सन्धिविच्छेदं कुरुत
उत्तर
(क) अर्धाधिकम् . = अर्ध + अधिकम् ।।
(ख) छायेव = छाया + इव।
(ग) तस्योपजायमानम् = तस्य + उपजायमानम्
(घ) अन्यच्चन = अन्यत्+ च + न।
(ड) कस्यचिन्नाम्नः = . कस्यचित् + नाम्नः।
(च) तद्रूपतया = तत् + रूपतया।
(छ) प्रतीक्षेऽहम् . = प्रतीक्षे + अहम् ।
(ज) तावन्मे = तावत + मे।

प्रश्न 6.
अधोलिखितानां पदानां वाक्येषु प्रयोगं कुरुत
उत्तर-
(क) भूत्वा = एकाकिनी भूत्वा त्वं जीवनं कथं यापयिष्यसि?
(ख) स्थाने = सः निर्जने स्थाने वसति ।
(ग) दृश्यते = परमेश्वरः नेत्रैः न दृश्यते।
(घ) विद्यते । = ईश्वरः सर्वत्र विद्यते।
(ड) प्रतीक्षा = राधाकृष्णस्य आगमनस्य प्रतीक्षा करोति।
(च) दर्शनम् = ईश्वरस्य दर्शनं कथं सम्भवम् ?
(छ) अन्तिके = त्वं कदा मदन्तिके समुपस्थास्यसि ?

प्रश्न 7.
अधोलिखातानां पदपरिचयो देयः
उत्तर
(क) ददासि = दा धातु, लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन। ,
(ख) भूत्वा = भू धातु + क्त्वा प्रत्यय।
(ग) दृष्टे = दृश् धातु + क्त प्रत्यय, सप्तमी विभक्ति एकवचन।
(घ) वक्षसि = वक्षस् शब्द, नपुसंकलिंग, सप्तमी विभक्ति एकवचन ।
(ड) आयुषः = आयुष शब्द, नपुसंकलिंग, षष्ठी विभक्ति एकवचन।
(च) आत्मनः = आत्मन् शब्द, पुं., सप्तमी विभक्ति एकवचन ।
(छ) कर्तुम् = कृ धातु + तुमुन् प्रत्यय।
(ज) समाच्छन्नम् = सम् + आ उपसर्ग + छद् धातु + क्त प्रत्यय


Bhaswati Class 12 Solutions Chapter 10 प्रतीक्शा Summary Translation in Hindi and English

1. प्रतीक्षेऽहं तव कृते दिनं दिनम्
रजनी रजनीं च
न जातुदर्शनं ददासि मे,
किं तावन्मे सा प्रतीक्षा?
तस्यां मे चांचल्यपरिपूरितायां प्रतीक्षायाम्
कुत्र वा विद्यते स्थानम्
अवस्थानाय तव पूर्णतया?

हिन्दी सरलार्थ-मैं तुम्हारे लिए प्रतिदिन तथा प्रति रात्रि प्रतीक्षा करती हूँ किन्तु तम मझे कभी भी दर्शन नहीं देते हो। क्या मेरी वह प्रतीक्षा व्यर्थ है? अथवा उस चंचलतापर्ण प्रतीक्षा में मेरा स्थान कहाँ है जहाँ मैं पूर्णता के साथ अर्थात परी तरह से तम्हारे पास ठहर सकँ।

Meaning in English-I wait for you through out the day and night but you are never seen by me. Is that waiting for you of no use? Or where do I stand in thatúncertain waiting where I may stay with you completely


2. यदा वा दृश्यते,
रूपस्यार्धाधिकं तदा तव
लोचनविषयातीतं भूत्वा तिष्ठति।
यत् किंचिदपि दृश्यते
तथापि न भजति स्पष्टरूपताम्
यतस्तत् समाच्छन्नमेव भवति ।
अशान्ति प्रसूतैर्मे
स्मृति-दृश्याभिलाषैर्बहुविधैः,
अथवा दृश्यते स्फुरज्जलवक्षसि
छायेव पादपानामुपकूलवर्तिनाम्।
दृष्टे सति कस्यचिन्नाम्नो रूपे
स्थाने तस्योपजायमानं दृश्यते
अन्यच्चन किंचन रूपं नामान्तर-चिहितम् ।
एकमेव रूपं भूत्वा।

हिन्दी सरलार्थ-अथवा जब तुम्हारे रूप का आधे से अधिक भाग दिखाई पड़ता – है उस समय दृष्टि विषय से परे होकर ठहर-सी जाती है और जब रूप का कुछ ही भाग दिखाई पड़ता है तब भी दृष्टि स्पष्टरूपता को प्राप्त नहीं कर पाती क्योंकि उस समय अशान्ति से उत्पन्न मेरी अनेक प्रकार की स्मृतियों तथा दृश्याभिलाषाओं से वह आच्छादित हो जाती है। उसके पश्चात् यदि दिखाई भी पड़ता है तो वह हिलते हुए जल में दिखाई पड़ने वाले नदी के किनारे स्थित वृक्षों की छाया की तरह (दिखाई देता है)। किसी स्थान पर, किसी नाम से तथा किसी रूप में देखे जाने पर उसका प्रतिबिम्ब दिखाई पड़ता है। अन्यत्र किसी भिन्न रूप और नाम से अंकित उसका एकाकार रूप दिखाई पड़ता है।

Meaning in English-Or, whern more than half protion of your structure is seen, the eye sight does not stay on the object and it does not attain clarity of form as no portion of the structure is seen beacause it is covered by my manifold rememberance and desires to see which arise from anxiety. After that, even if it is seen, it appears like the shadow of the trees in the unsteady water which are grown at ihn hank of the river. It’s shadow is seen every where when it is seen at some plaii . ith some name and some form. At some other place its similar form is seen with some different appearance and different name.


3. हन्त नाहं भाजनमभवमेतावताऽपि कालेन
एकमेव रूपं कुर्तमात्मनः पूर्णतया।
कियान पुनः कालो वर्तते शेषः
यदहं चिन्तयिष्यामि
यदसि त्वं तद्रूपतयाऽऽगत्य
एकदा समुपस्थास्यसि मदन्तिके
निर्जनवेलायां मे परमायुषः?

हिन्दी सरलार्थ-दुःख है कि इतना समय व्यतीत हो जाने पर भी मैं अपने का पूर्णता के साथ एकाकार रूप प्राप्त करने के योग्य नहीं हो पाईं जब पनः मैं सोचेंगी कि कितना समय शेष रह गया है तुम, मेरे परम आयुष के उसी रूप में आकर एक बार मेरे समीप निर्जन वेला में समुपस्थित हो जाओगे।

Meaning in English-Oh! It is very sad that after such a long time even I could not attain oneness with the complete one i.e. God. Now again I will think that how much time is left when you will come to me.. once at this lonely time in the form of that supreme one.


NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 9 मदालसा

 

Bhaswati Class 12 Solutions Chapter 9 मदालसा

अभ्यासः

प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरत

(क) उद्यानं कस्य आसीत् ?
उत्तर
गन्धर्वराजविश्वावसोः।

(ख) कः आम्रमञ्जरीणां शोभां दृष्ट्वा कूजति?
उत्तर
कोकिलः।

(ग) का विद्याध्ययने रता आसीत्?
उत्तर
मदालसा।

(घ) का विनयं ददाति?
उत्तर
विद्या।

    

(ङ) का सर्वविद्यानिष्णाता आसीत्?
उत्तर
मदालसा।

(च) मदालसा. किं स्वीकर्तुं न इच्छति?
उत्तर
विवाहबन्धनम्।

(छ) शिशूनां चरित्रनिर्माणं कस्याः अधीनम्?
उत्तर
मातुः।

(ज) कः भार्यायां स्वाधिपत्यं स्थापयति?
उत्तर
पुरुषः।

(झ) युधिष्ठिरः कां छूते हारितवान् ?
उत्तर
द्रौपदीम्।

(ज) कः परिचर्चायां सम्मिलितः अभवत् ?
उत्तर
ऋतध्वजः।

प्रश्न 2.
पूर्णवाक्येन उत्तरं द्रदत

(क) कुलगुरुतुम्बरूः मदालसायाः विषये किं कथितवान् ?
उत्तर
कुलगुरुतुम्बरू: मदालसायाः विषये कथितवान् यत् तस्यै योग्यवरस्य अन्वेषणं कार्यम्।

(ख) मदालसा विवाहबंधनं तिरस्कृत्य किं कर्तुम् इच्छति?
उत्तर
मदालसा विवाहबंधनं तिरस्कृत्य ब्रह्मवादिनी भवितुम् इच्छति।

    

(ग) ऋतध्वजः स्वपरिचयं कथं ददाति?
उत्तर
ऋतध्वजः आत्मानं शत्रुजितः पुत्रः ऋतध्वजः इति कथयति।

(घ) ऋतध्वजस्य नारी प्रति का धारणा आसीत्?
उत्तर
ऋतध्वंजः नारी समस्त सृष्टेः निर्मात्री इति मन्यते स्म।

(ङ) कस्याः रक्षार्थं पन्याः सहयोगः अनिवार्यः अस्ति?
उत्तर
लक्ष्म्याः रक्षार्थं पत्न्याः सहयोगः अनिवार्यः अस्ति।

(च) ऋतध्वजः लक्ष्म्याः वर्णनं कथं करोति?
उत्तर
ऋतध्वजः लक्ष्मी मदालसायाः दासी न तु सपत्नी इति कथयति स्म।

प्रश्न 3.
रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(क) यूनोः हृदयं उद्यानस्य शोभां दृष्ट्वा उत्कठितं भवति।
प्रश्न – कस्य हृदयं उद्यानस्य शोभां दृष्ट्वा उत्कठितं भवति?

(ख) मदालसा ज्ञानस्य कतिपय बिन्दून् एव प्राप्तवती।
प्रश्न – मदालसा कस्य कतिपय बिन्दून एव प्राप्तवती?

(ग) कुलगुरुतुम्बरू महाभागैः गन्धर्वराजाय सूचितम् ।
प्रश्न- कुलगुरुतुम्बरू महाभागैः कस्मै सूचितम् ?

(घ) मदालसा शिष्यानु जीवनकला पाठयितुम् इच्छति।
प्रश्न – मदालसा कान् जीवनकला पाठयितुम् इच्छति?

(ङ) मदालसा जीवने सङ्केत्तैः नर्तितुं न इच्छति स्म।
प्रश्न – मदालसा जीवने कैः नर्तितुं न इच्छति स्म?

(च) पुरुषः भर्यायां स्वाधिपत्यं स्थापयति।
प्रश्न – पुरुषः कस्यां स्वाधिपत्यं स्थापयति?

(छ) युधिष्ठिरः द्रौपदीं छूते हारितवान्।
प्रश्न – युधिष्ठिरः कां छूते हारितवान् ?

    

(ज) हरिश्चन्द्रः पूत्रं जनसङ्घले आपणे विक्रीतवान्।
प्रश्न – हरिश्चन्द्रः कं जनसङ्कले आपणे विक्रीतवान् ?

(झ) अस्मिन् संसारे विभिन्नप्रकृतिकाः पुरुषाः वसन्ति।
प्रश्न- अस्मिन् संसारे विभिन्न प्रकृतिकाः के वसन्ति?

(ञ) लक्ष्म्याः रक्षार्थं पल्याः सहयोगः अनिवार्यः।
प्रश्न- कस्याः रक्षार्थं पल्याः सहयोगः अनिवार्यः?

प्रश्न 4.
विशेषणं विशेष्येण सह योजयत
उत्तर
विशेषणम् – विशेष्यम्
(क) गम्भीरः – ज्ञानोदधिः
(ख) सर्वविद्यानिष्णाता – मदालसा
(ग) विभिन्नप्रकृतिकाः – पुरुषाः
(घ) निर्जीवम् – वस्तु
(ड) जनसङ्कले – आपणे
(च) शत्रुजितः – कृतध्वजः
(छ) अनुव्रतौ – पति पल्यौ
(ज) प्रभूतम् – धनम्

प्रश्न 5.
प्रकृतिप्रत्ययोः विभागं कुरुत
    
    

प्रश्न 6.
अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति
    

प्रश्न 7.
हरिश्चन्द्रः समाजे कैः गुणैः प्रसिद्धः आसीत् ?
उत्तर
हरिश्चन्द्र एक राजा था जिसमें सत्यप्रियता, न्यायप्रियता, प्रजाप्रेम, सेवाभावना, दयाभाव आदि गुण थे जिनके कारण उसने अपनी पत्नी तारामती तथा पुत्र राहुल को भी बाजार में बेच दिया था। संस्कृत में-सत्यप्रियता, न्यायप्रियता, दयालुता, प्रजाप्रेम, सेवाभावना आदिभिः अनेकैः गुणैः हरिश्चन्द्रः एकः प्रसिद्धः राजा अभवत् । न्यायप्रियता इति गुणेन सः स्वपत्नी तारामतीं स्वपुत्रं राहुलं चापि आपणे विक्रीतवान्। .

    

प्रश्न 8.
नारी प्रति ऋतध्वजस्य का धारणा आसीत्?
उत्तर
नारी के प्रति ऋतध्वज अत्यन्त सम्मान प्रकट करते हैं। माता को वे प्रथम गुरु कहते हैं। उनके अनुसार नारी समस्त सृष्टि का निर्माण करने वाली है। इस प्रकार ऋतध्वज . की नारी के प्रति सम्मानपूर्ण धारणा थी। उसके वचनों से आदर्श नारी का उदाहरण प्रस्तुत किया गया है।

संस्कृत में-ऋतध्वजस्य कथनैः नारी प्रति सम्मानभावना दृश्यते। सः नारीम् समस्तसृष्टेः निर्मात्री इति मन्यते। अपि च-सः मातरं प्रथमा आचार्या इति मन्यते। एवं नारी प्रति तस्य अतीव सम्मानपूर्णा धारणा आसीत् । तस्य वचनैः आदर्शनार्याः उदाहरणं प्रस्तूयते स्म। .

Bhaswati Class 12 Solutions Chapter 9 मदालसा Summary Translation in Hindi and English

संकेत – (ततः प्रविशति ………… एकाकिनी एव।) पृ. 73
    
    
    

हिन्दी सरलार्थ – (तब प्रकृति के सौन्दर्य को देखता हुआ महाराज का शत्रुजित पुत्र ऋतध्वज प्रवेश करता है।)

ऋतध्वज – अहा! गन्धर्वराज विश्वावसु राजा का उद्यान कितना सुन्दर है। आम की मञ्जरियों की उत्कृष्ट सुन्दरता को देखकर तथा कोयों के मधुर वचनों को सुनकर किस युवक का हृदय अनायास उत्कण्ठित नहीं होगा? (बाईं ओर युवतियों का वार्तालाप सा सुनाई दे रहा है। यहीं रुककर सुनती हूँ।

    

कुण्डला – सखि मदालसा! तुम तो केवल विध्याध्ययन में ही तत्पर हो। कितने समय तक ब्रह्मचर्यव्रत को धारणा करोगी?

मदालसा – ज्ञान का सागर असीमित तथा अत्यन्त गम्भीर है। अभी तक मैंने सागर के तट पर खड़े होकर कुछ ही. अंश प्राप्त किए हैं।

कुण्डलाहे विनयशीला! विद्या विनम्रता प्रदान करती है। इसीलिए तुम ऐसा कह रही हो । कुल गुरु तुम्बरू महाभाग ने गन्धर्वराज को कुछ और ही सूचित किया है। मदालसा क्या तुमने सुना जो आदरणीय गुरु जी ने मेरे विषय में पिताजी से कहा?

कुण्डला – हाँ अवश्य । राजकुमारी मदालसा सभी विद्याओं में निपुण हो गई है किन्तु उसे स्वयंवर प्राप्त नहीं हुआ, इसलिए उसके लिए योग्य वर की खोज करनी है-यही गुरुजी का विचार है।

मदालसा – (हँसकर) वे नहीं जानते कि मैं तो विवाह का बंधन स्वीकार करना नहीं चाहती। कुण्डला-तो क्या करोगी?

मदालसा – वेदान्त में निपुण होऊंगी। ‘आचार्य’ का पद प्राप्त करके शिष्यों को जीने की कला सिखाऊँगी।

कुण्डला – अध्ययन और अध्यापन में मैं तुम्हारी लगन जानती हूँ किन्तु जैसे यह लता आम का सहारा ले रही है उसी तरह स्त्री जीवन यात्रा में किसी साथी की आवश्यकता को अनुभव करती है जो उसका सहारा हो। मदालसा मेरे लिए सहारे की आवश्यकता नहीं है। मैं जीवनपथ पर चलने में स्वयं समर्थ हूँ और किसी के इशारों पर नाच नहीं सकती।

कुण्डला – तब तो अकेली ही नाचोगी।

Meaning in English-(Then enters Ritadhwaja, son of great king who has conquered his enemies and is watching the beauty of nature.)

Ritadhwaja-Aha! The garden of king Vishwavasu, the celestial king is very beautiful. Every young one is fascinated to see the beauty of the mango clusters and to hear the sweet chirping of cuckoos. (The conversation of the young-ladies is heard on the left side. So I stay here to listen to it.)

Kundala – Oh friend Madalasa! You are engaged in studies only. For how long will you follow the Brahmacharya-vrata or remain unmarried?

Madalsa – The ocean of knowledge is really endless and very deep. By now I have studied very few portions standing on the bank of the ocean.

Kundala – Oh polite one! ‘Knowledge provides modesty’ therefore you are saying so. But respectable Kulaguru Tumbaru has informed king of Gandharvas something else.

Madalsa – Did you hear what respectable Guruji tell father regarding me?

Kundala – Yes certainly. Princess Madalsa has become well versed in all the Vidyas but she did not obtain Svayamvara (husband of her choice.) So, a suitable match is to be found out for her this is the idea of Guruji.”

    

Madalsa – (laughing) He does not know that I do not want to accept the relation of marriage.

Kundala – Then what will you do?

Madalsa – I will become well-versed in Vedanta. I’shall achieve the title of ‘Acharya’ and teach art of living to my students. Kundala-I know your keen attention towards studies and teaching but a woman also feels necessity of a companion in life as a support just as a creeper takes support of the mango-tree. …Madalsam do not need a support. I am capable of leading life alone and I can not do everything according to others will.

Kundala – Then you will have to dance alone.

संकेत – (विहस्य) यादि ……………. सखी विचार:  पृ .74

    

    

हिन्दी सरलार्थ … मदालसा-(हँसकर) यदि तुम शीघ्र ही पति के घर चली जाओगी तो मैं अकेली हो जाऊँगी. किन्तु एक उपाय भी सोच लिया है मैंने।

कुण्डला – कौन सा उपाय ?

मदालसा – मैं सङ्गीतसाहित्य के माध्यम से ब्रह्मविद्या को प्रिय सरस बनाकर बहुत सारे बच्चों को शिक्षण दूंगी।

कुण्डला – गृहस्थाश्रम में प्रवेश करके अपने बच्चों के चरित्र का निर्माण करना माता के अधीन होता है। उसमें क्या सोचना?

मदालसा – जहाँ तक मुझे लगता है पुरुष अपनी पत्नी पर अपना अधिकार स्थापित करता है। द्रौपदी को अपनी सम्पति मानते हुए युधिष्ठर उसे जुए में हार गए जैसे वह कोई निर्जीव वस्तु थी।

कुण्डला – निर्जीव वस्तु तो वह नहीं थी किन्तु युधिष्ठिर का सोचना इसी प्रकार का था-ऐसा प्रतीत होता है।

मदालसा – हरिश्चन्द्र ने अपनी पत्नी शैव्या तथा पुत्र रोहित को भीड़युक्त बाजार में बेच दिया। ऐसे पत्नी के पद को स्वीकार करने में मेरा कोई. मनोरथ नहीं है।

कुण्डला – यह तो कटु सत्य है किन्तु सखी! इस संसार में भिन्न-भिन्न स्वभाव वाले पुरुष रहते हैं। वे अपने-अपने स्वभाव के अनुसार वर भी प्राप्त कर लेते हैं। तुम तो नवनवोन्मेष शालिनी प्रतिभा से सम्पन्न नए प्रयोगों से हम सबको आश्चर्यचकित कराती रहती हो। गृहस्थाश्रम भी एक प्रयोगशाला है जिसमें तुम अपने ज्ञान-विज्ञान का प्रयोग कर सकोगी।

    

मदालसा – हे कुण्डले । ऐसे लोग दुर्लभ होते हैं जो गृहस्थ की प्रयोगशाला में अपनी पत्नी को स्वतंत्रता देते हों।

ऋतध्वज – (अपने आप से) यह अपने को प्रकट करने का उचित अवसर है। (प्रकट रूप में) मैं शत्रुजित पुत्र ऋतध्वज उपस्थित हूँ, आज्ञा हो तो मैं इस परिचर्चा में सम्मिलित हो जाऊँ।

कुण्डला – अतिथि का स्वागत है। क्या आपने मेरी सखी के विचार सुन लिए?

Meaning in English : Madalsa – (With a smile) If you go very soon to your husband’s house, then I will remain alone but I have thought of a plan also.

Kundala – What is the plan?

Madalsa – I will make Brahmavidya (knowledge of vedanta) interesting and then teach it to many children.

Kundala – The formation of character depends on their mother after entering inte Grihasthashrama. There is nothing to think?

Madalsa: -As far as I see a man dominates his wife. Yudhishthira considered Drai padi to be his personal property and lost her in gambling as if she were an inanimate thing it appears that.

Kundala-She was not inanimate but Yudhishthira had that thinking only.

Madalsa-Harishchandra sold his wife Shaivya and his son Rohit in a crowded market. I do’nt want to accept such a post of wife.

Kundala-This is very harsh truth but my dear! men of various nature live in this world and the husband of similar nature is also achieved. You give us all a surprise by makling new experiments with your brilliant-mind. Grihasthashram is also a laboratory in which you can experiment your knowledge and scientific education

Madalsa – Kundle! Such a person is really rare who gives freedom to his wife in the household-laboratory.

Ritadhvaja – (To himself) This is the best time to present myself. (Before all) I, Ritdhwaja, a son who has conquered the enemies am present here. If you allow me then I will also join this discussion.

Kundala – Welcome to the guest. Did you hear what my friend hasil expressed?

    

संकेत-ऋतध्वजः …………….=
आम् ! अत …………. क्षाव्याव
    
    
    

हिन्दी सरलार्थ – ऋतध्वज-हाँ। इसीलिए मैं पूछना चाहता हूँ कि क्या आदरणीय गन्धर्वराज विश्वावसु अपनी पत्नी को युधिष्ठिर की तरह हार गए या उन्होंने उसे हरिश्चन्द्र की तरह बेच दिया? कुण्डला-मदालसा! तुम चुप क्यों हो? उत्तर दो।

ऋतध्वज – एक के अपराध से सम्पूर्ण जाति दण्डनीय होती है-यह तुम्हारी सखी का अनोखा न्याय है।

मदालसा-आप नारी-स्वाधीनता के बारे में क्या कहते हैं?

ऋतध्वज-माता ही प्रथम गुरु होती है-मेरा तो यही मानना है। नारी ही सम्पूर्ण सृष्टि का निर्माण करने वाली होती है। किन्तु कहने से क्या? आदरणीया आप परीक्षा करके ही जान पाएँगी। गृहस्थाश्रम की प्रयोगशाला में परीक्षा देने के लिए मैं तैयार हूँ।

मदालसा-तुम्हारा प्रस्ताव स्वीकार कर लिया गया है। कुण्डला-तुम दोनों उन्नति करो। हे मित्र! गन्धर्वकन्या मदालसा गन्धर्वविवाहविधि से आपका वरण करती है। (पति के रूप में चुनती है।) मैं कुलगुरू तुम्बुरू को बुलाता हूँ। वह अग्नि के सम्मुख आशीर्वचन कहेंगे।

ऋतध्वज-पहले तो हम सखी की बात सुनेंगे। तत्पश्चात् हम दोनों स्वयं कुलगुरु तथा माता जी और पिताजी को सम्मानित करने जाएँगे। … कण्डला-परस्पर प्रेम यक्त आप दोनों के उपदेश के लिए कोई अवकाश नहीं है तो भी सखी के प्रति प्रेम मुझे बोलने के लिए प्रेरित कर रहा है

पति के द्वारा सदा पत्नी का भरण-पोषण तथा रक्षा की जानी चाहिए क्योंकि धर्म, अर्थ तथा काम की सिद्धि के लिए जैसे पत्नी पति की सहायिका होती है वैसे कोई दूसरा नहीं होता। एक दूसरे के प्रति अनुकूल रहते हुए पति और पत्नी धर्म-अर्थ तथा काम की सिद्धि कर लेते हैं । यदि पति बहुत अधिक धन कमाकर घर लाता है तो वह धन पत्नी के अभाव में कुपात्रों में दिया जाता हुआ नाश को प्राप्त करता है।

ऋतध्वज-लक्ष्मी की रक्षा के लिए पत्नी का सहयोग अनिवार्य है। – मदालसा-कुण्डला ! लक्ष्मी की पूजा में मेरी कोई रुचि नहीं है। यदि मेरे अतिथि को लक्ष्मी पूज्य और प्रिय है तो अभी से मेरा उसे प्रणाम है।

    

ऋतध्वज-हे स्वाभिमानी प्रिया! तुम्हारे सम्मुख कोई सौत कैसे ठहर सकती है? लक्ष्मी तो तुम्हारी दासी होगी सौत नहीं। मेरी गृहस्थी तुम्हारे अधीन होगी और अपनी भावी सन्तान को
मैं ज्ञान-विज्ञान की खोज करने वाली तुम्हारे हाथ में सौंपना चाहता हूँ। (आओ। गुरु जी को , तथा माता-पिता को यह समाचार सुनाते हैं।)..

Meaning in English
kitadhwaja-Yes, That is why I want to ask whether respectable Gandharvaraja Vishwavasu lost his wife like Yudhisthira or he sold her like Harish Chandra?

Kundala-Oh Madalsa! Why are youquiet? Give me answer.

Ritadhwaja-Whole of the female-race is to be punished-this is the wonderful logic of your friend. .. ,

Madalsa – What do you say sir! regarding the freedom of women?

Ritadhwaja – I consider that only mother is the first teacher. Only a woman can produce the whole creation but what is the use of saying? You can know by examining only. I am ready to be examined in the laboratory of the Grihasthashrama.

Madalsa – I have accepted your proposal…

Kundala – May you both progress. Oh friend! A celestial girl Madalsa proposes you by the mode of love-marriage. I call our family priest Tumbru. He will offer blessings before fire-god.

Ritadhwaja – First we both will listen to our friend’s words. After that we both will go to respect our family-priest and our parents.” Kundala . There is no alternative for the advice of you both who love each other so much. Even then I am saying so due to the affection towards my friend.

A husband should always nourish and protect his wife because he has no other helper except his wife for the accomplishment of righteousness, wealth and desire. Remaining favourable to each other, husband and wife can establish righteousness, wealth and desire. If a husband earns lot of wealth and brings it to home then that wealth is destroyed by spending it among undeserving persons in the absence of a wife.

Ritadhwaja -The co-operation of the wife is compulsory for protecting the wealth. Madalsa-Oh Kundala! I am not at all interested in worshipping wealth. If wealth is respectable and lovable to my guest, then my salutations are for her since now.

Ritadhwaja – Oh dear self-respected one! Which other co-wife can stay in presence of you? Wealth will be your attendant and not a co-wife. My family life will depend on you and I wish to offer my coming generation to you who are a scientific-researcher. Come, let us tell this news to our teacher and parents.

NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 8 हल्दीघाटी

 

Bhaswati Class 12 Solutions Chapter 8 हल्दीघाटी

प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं ददत

(क) आर्यभुवि शाटीतः का विराजते?
उत्तर
हल्दीघाटी।

(ख) उषसि हल्दीघाटी कीदृशीं शोभां दधाति?
उत्तर
काञ्चनकाञ्चनीयाम्।

    

(ग) सनयः तनयः कः अस्ति?
उत्तर
प्रतापः।

(घ) के नीलेन पक्षण खम् अ
उत्तर
सुशुकाः।

(ङ) वरभुवः सुषमा कथं सम्भासते?
उत्तर
अत्युदारा।

(च) तमः सहचरी का कथिता?
उत्तर
विद्युत्।

(छ) प्रतापनृपतेः अस्रधारा कतिधा अभवत् ?
उत्तर
शतधा।

    

प्रश्न 2.
पूर्णवाक्येन उत्तरत
(क) मूर्तिमती हल्दीघाटी कथम् आटीकते?
उत्तर
मूर्तिमती हल्दीघाटी शाटीव आटीकते।

(ख) कदा हल्दीघाटी मतिमाननीयां शोभां दधाति?
उत्तर
हल्दीघाटी मतिमाननीयां शोभाम् उषसि दधाति ।

(ग) पिकालिगीतिः किमिव मातुः पूजनं करोति?
उत्तर
पिकालिगीतिः पञ्चोपचारमिव मातुः पूजनं करोति।

(घ) कथं क्वणन्तः सुशुकाः विलसन्ति?
उत्तर
‘श्रीराम’ नाम मधुरं क्वणन्तः सुशुकाः विलसन्ति ।

(ङ) हल्दीघाटी केषां स्थली अस्ति?
उत्तर
हल्दीघाटी चकितचेतकचक्रमाणां, कटिलकन्तपराक्रमाणाम. अमराणां प्रियतमा नरपामराणां भयकरी स्थली चास्ति।

(च) वरभुवः अत्युदारा सुषमा कीदृशी भासते?
उत्तर
वरभुवः अत्युदारा सुषमा हर्षाङ्कितः भासते।

(छ) प्रकृतिः केषां पञ्चपदार्थानामुपचारेण पूजनं करोति?
उत्तर
प्रकृतिः पुष्पं, फलं, गन्धवहः समीरः, अमला खद्योतपंक्तिः, पिकालिगीतिः च इति पञ्चपदार्थानामुपचारेण पूजनं करोति।

    

प्रश्न 3.
अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

(क) मूर्तिमती हल्दीघाटी जयति।
उत्तर
का हल्दीघाटी जयति?

(ख) या उषसि शोभां दधाति।
उत्तर
या कदा शोभां दधाति?

(ग) तरूणां ततिः कदम्बकृतमर्मरम् आतनोति।
उत्तर
केषां ततिः कम् आतनोति?

(घ) निर्जनवने कुररी मातेव रोदिति।
उत्तर
निर्जनवने का मातेव रोदिति?

(ङ) मातुः पञ्चोपचार पूजनं करोति।
उत्तर
कस्याः पञ्चोपचार पूजनं करोति?

(च) अस्रधारा शतधा अभवत्
उत्तर
अस्रधारा कतिधा अभवत् ?

(छ) असुतः अपि प्रियतमा स्थली।
उत्तर
कस्मात् अपि प्रियतमा स्थली?

प्रश्न 4.
अधोलिखितानां पदेषु सन्धिं सन्धिच्छेदं वा कुरुत
उत्तर
(क) स्वाधीनतार्यभुवि = स्वाधीनता + आर्यभुवि।
(ख) दधाति + उषसि = दधात्युषसि।
(ग) ततिस्तरूणाम् = ततिः + तरूणाम् ।
(घ) सुशुका विलसन्ति = सुशुकाः + विलसन्ति।
(ङ) तदनु = तत् + अनु।

    

प्रश्न 5.
अधोलिखितपदेषु प्रकृति प्रत्ययं च पृथक् कुरुत
प्रकृतिः प्रत्ययः
उत्तर
NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 8 हल्दीघाटी 14

प्रश्न 6.
अधः प्रदत्तं श्लोकं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत ”
उत्तर
प्राची यदा हसति हे प्रिय! मन्दमन्दं
वायुर्यदा वहति नन्दनजं मरन्दम्।
या प्रत्यहं किल तदा मतिमाननीयां
शोभां दधत्युषसि काञ्चनकाञ्चनीयाम् ।।

प्रश्न 7.
विशेषणानि विशेष्याणि च योजयित्वा पुनः लिखत
विशेषणानि – विशेष्याणि
उत्तर
(क) सुशोचिः — शाटी
(ख) पारतन्त्र्याः — कातराः
(ग) प्रतापी — तनयः
(घ) क्वणन्तः — सुशुकाः
(ङ) शतधा — अस्रधारा
(च) नीलेन — पक्षनिवहेन
(छ) अमला — खद्योतपंक्तिः

    

प्रश्न 8.
अधोलिखितानां पदानां व्याकरणनुसारं पदपरिचयः दीयताम्
उत्तर
(क) स्वाधीनता = स्वाधीन शब्द + तल प्रत्यय + टाप् प्रत्यय।
(ख) माननीया =’मान् + अनीयर् प्रत्यय + टाप् प्रत्यय।
(ग) सन्तः = अस् धातु + शतृ प्रत्यय, पु. प्रथमा वि. बहुवचन।
(घ) तमः = तमस् शब्द, नपुं., प्रथमा विः एकवचन।
(ङ) सम्भासते = सम् उप. + भास् धातु, आत्मनेपदी, लट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन।
(च) स्थली = स्थल शब्द + ङीष् प्रत्यय।
(छ) माता = मा धातु + तृच् प्रत्यय, प्रथमा वि. एकवचन।

प्रश्न 9.
हल्दीघाटीयद्धस्य ऐतिहासिक परिचयः हिन्दी/आंग्ल/संस्कृतभाषया देयः ।
उत्तर
संस्कृत-अनुवाद-1576 तमे वर्षे मुगलशासक-अकबरस्य राजपूतशासक प्रतापस्य च मध्ये हल्दीघाटी नाम्नि स्थाने युद्धः अभवत् । महाराणाप्रतापं विहाय अन्यैः सर्वेः अपि राजपूतशासकैः मुगलानाम् अधीनता स्वीकृता किन्तु प्रतापेण एव मुगलशासकैः सह युद्धं कृतम्। हिन्दूसंस्कृतेः रक्षणार्थं तेन दृढः प्रयासः कृतः ।

तेन मुगलशासकैः सह मैत्रीसंबन्धः वैवाहिकसम्बन्धः वा नैव स्वीकृतः । मुगलशासकः अकबरः प्रतापेन सह मैत्री सम्बन्ध स्थापयितुम् इच्छति स्म किन्तु सः सफलः नाभवत् । सः वीरः पूर्णसाहसेन युद्धमकरोत् किन्तु अन्ते सः पराजितः अभवत्।

हिन्दी-अनुवाद-हल्दीघाटी का युद्ध 1576 में मुगल सम्राट अकबर तथा राजपूत शासक महाराणा प्रताप के बीच हल्दीघाटी नामक स्थान पर हुआ। महाराणा प्रताप के अतिरिक्त सभी राजपूत शासकों ने मुगलों की अधीनता स्वीकार कर ली थी केवल महाराणा प्रताप ने मुगलों से लोहा लिया।

प्रताप ने हिन्दू संस्कृति को बचाने के लिए अथक प्रयास किए। उन्होंने बाकि राजपूत शासकों की तरह मुगलों से न तो मैत्री समबन्ध स्थापित किए और न ही वैवाहिक सम्बन्धों को बढ़ावा दिया। अकबर ने अपने दूतों के द्वारा महाराणा प्रताप से मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध बनाने की कोशिशें की लेकिन वह सफल नहीं हो पाया। अतः अकबर ने मुगल साम्राज्य को बढ़ाने तथा महाराणा प्रताप ने हिन्दू संस्कृति को बचाने के लिए युद्ध किए। महाराणा प्रताप ने वीरता से युद्ध में संघर्ष किया किन्तु अन्त में वह हार गया।

    

English-Translation-The war of Haldi Ghati was fought between Mugal emperor Akbar and great Rajput administrator Maharana Pratap in 1576 at Haldi Ghati place. Except Maharana Pratap, all the Rajput administrators accepted defeat. Only Maharana Pratap fought very bravely against the Mughal.

Pratap tried very hard to save the Indian, culture and civilisation. He neither accepted friendship with Mughal emperors nor promoted marriage relationships of any type. Akbar tried to establish arricable relationship with Maharana.

He sent his messengers several time for treaty but was proved in vain. So Akbar fought for the expansion of his empire while Maharana fought to save the Indian culture and civilisation. Although Maharana fought bravely in the battle he lost in the end.

प्रश्न 10.
महाराणाप्रतापस्य स्वातन्त्र्यसङ्घर्ष हिन्दी/आंग्ल/संस्कृतभाषया वर्णयत।
उत्तर
संस्कृत-अनुवाद-महाराणाप्रतापस्य जन्म राजपूत-शासकस्य गृहे अभवत्। बाल्यकालात् एव सः युद्धप्रेमी हिन्दूसंस्कृतेः पोषकः चासीत् । असिचालनं कृपाणचालनं अश्वारोहणं च तस्मै रोचते स्म। अन्ते मुगुलशासकाः तेन पराजिताः।

हिन्दी-अनुवाद-महाराणा प्रताप का जन्म एक राजपूत शासक के घर हुआ। बचपन से ही वे युद्ध-प्रेमी तथा हिन्दू संस्कृति के प्रबल पोषक थे। उनकी शिक्षा-दीक्षा भी ऐसे ही माहौल में हुई। वे बचपन से ही तलवार तथा भाले चलाने में निपुण थे। उनको घुड़सवारी का बड़ा शौक था। बाद में वे ऐसे राजपूत शासक के रूप में उभरे जिन्होंने मुगल शासकों से लोहा लिया।

English-Translation—Maharana Pratap was born in a Rajput family. From the childhood he was very fond of fighting and he was a true saviour of Hindu culture. He learnt to operate sword and Javelin like several other weapons. He was very fond of riding horse. Later on, he emerged as a very strong Rajput emperor who fought against Mughals.

Bhaswati Class 12 Solutions Chapter 8 हल्दीघाटी Summary Translation in Hindi and English

1.स्वाधीनताऽर्यभुवि मूर्तिमती समाना
राणा प्रताप बलवीर्यविभासमाना।
आटीकते समुपमा नहि यां सुशोचिः
शाटीव सा जयति काचन हल्दिघाटी।
    
NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 8 हल्दीघाटी 2

हिन्दी सरलार्थ-चमकदार साड़ी की तरह, राणा प्रताप के बल एवं पराक्रम से सुशोभित स्वाधीनता की साक्षात् मूर्ति जिसके समान कोई अन्य उपमान नहीं ऐसी आर्यावर्त में स्थित हल्दीघाटी की जय हो।।

Meaning in English-Haldighati which situated in Aryavarta may be victorious which looks beautiful like a saree, which is endowed with the strength and prowess of Rana Pratap, which does not have any comparison and which is embodied in the form of freedom.

    

2. प्राची यदा हसति हे प्रिय! मन्दमन्दं
वायुर्यदा वहति नन्दनजं मरन्दम् ।
या प्रत्यहं किल तदा मतिमाननीयां
शोभां दधत्युषसि काञ्चनकाञ्चनीयाम्।।
    
हिन्दी सरलार्थ-हे प्रिय! जब पूर्व दिशा मन्द-मन्द हँसती है, जब वायु नन्दन में उत्पन्न पराग को वहन करती है उस समय विद्वानों के द्वारा सम्मानित प्रतिदिन उषाकाल में वह हल्दीघाटी स्वर्णिम शोभा को धारण करती है।

Meaning in English-Oh dear! Haldigahti looks very beautiful in the early morning by the beauty of her scholers when the east direction laughs slowly and the wind blows gently containing the pollen of the flowers which grow in he Nandan forest.

3. मा कातराः! स्पृशत मां प्रिय-पारतन्त्र्याः !
अद्यापि यन्न विहिता जननी स्वतन्त्रा।।
यत्रेदमेव गदतीव ततिस्तरूणां
शाखाकदम्ब-कृत-मर्मरमातनोति।।
    
हिन्दी सरलार्थ-पराधीनता से प्रेम करने वालो हे कायरो! मुझे मत छुओ क्योंकि अब तक भी तुम मातृभूमि को स्वतन्त्र नहीं कर पाए हो जहाँ वृक्षों की पंक्तियाँ मानो इसी बात को कहती हुई अपनी वृक्षशाखाओं की मर्मर ध्वनि को फैला रही हैं।

Meaning in English-oh dependence-loving cowards! Do not touch me because you are not able to make our motherland free by now even where the rows of trees are conveying this idea and they are spreading this susurration sound of their branches.

    

4. वीराग्रणीरभय-युद्धकलाकलापः
क्वाऽस्तेऽद्य हा! स तनयः सनयः प्रतापी।
अत्रत्य निर्जनवनेऽथ यदा कदाचिद्
क्व मातेव रोदिति सखे! कुररी नु काचित् ।।
    
NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 8 हल्दीघाटी 6
हिन्दी सरलार्थ-बड़े दुःख की बात है कि आज वीरों में श्रेष्ठ, युद्धकलाओं में निपुण, नीतियुक्त, प्रतापी वह पुत्र कहाँ है? हे मित्र! इस निर्जन वन में जब क्रौञ्ची रोती है तो , लगता है कि अपने वीर पुत्र प्रताप को स्मरण कर भारतमाता रो रही है।

Meaning in English–It is very sad! where is that glorious son who was a great warrior and well-versed in the art of fighting and plitics. Oh friend! whenever the Kraunchi bird cires in this lonely forest it seems to be that mother land India is weeping to remember her glorious son

5. पुष्पं फलं तदनु गन्धवहः समीरः
खद्योत-पंक्तिरमला च पिकालि-गीतिः।
अद्यापि यंत्र सरल-प्रकृति-प्रणीतं
पञ्चोपचारमिव पूजनमस्ति मातुः।।
    

हिन्दी सरलार्थ-आज भी सरल प्रकृति से निर्मित पुष्प, फल, सुगन्धित वायु, निर्मल जुगनु की पंक्ति तथा कोयलों के गीत-ये पाँचों मिलकर मानों भारतमाता का पूजन करते हैं।

Meaning in English-Even today it appears that all these five namely flowers, fruits, forgrant wind, the sacred glow-worms and the songs of cuckoos made up of simple-nature altogether worship the mother land India.

6. नीलेन पक्ष-निवहेन खमाहसन्तः
चञ्च्वा फलानि विमलानि समञ्चयन्तः।
‘श्रीराम’ नाम मधुरं मधुरं क्वणन्तः
अद्यापि यत्र सुशुका विलसन्ति सन्तः।।
    

हिन्दी सरलार्थ-आज भी जहाँ नीले पंख समूह से आकाश का उपहास करते हुए चोंच से निर्मल फलों को चमकाते हुए, श्रीराम के नाम का मधुर-मधुर शब्द करते हुए सुन्दर तोतों की तरह सज्जन सुशोभित होते हैं।

Meaning in English–Even today beautiful parrots look beautiful like the gentlemen who make fun of sky with their blue-coloured feathers, who make the fruits shine with their beaks and who produce the sound of the name of shri Rama.

    

7. अत्र प्रताप-नृपतेः प्रकट-प्रतापा
एकाऽपि हन्त! शतधाऽभवदस्रधारा ।
युद्धेऽधिकोशमपि शत्रुवधे क्रमेण
ज्योत्स्ना तमः-सहचरी चपलेति चित्रम् ।।
    
    
हिन्दी सरलार्थ-दुःख है कि यहाँ राजा प्रताप के तेज को प्रकट करने वाली कृपाण की ज्योत्स्ना क्रम से अन्धकार के साथ चलने वाली (म्यान) विद्युत बन गई यह विचित्र बात है।

Meaning in English-Oh! One stream of tears which manifested the prowess of king Pratap appeared to be hundred of streams of tears. It is suprising again that at the time of the killing of the enemies the light of the sword which remains in the sheath appeared to be lightning which walk with darkness simultaneously.

8. सैषा स्थली चकित-चेतकचक्रमाणां
सैषा स्थली कुटिलकुन्तपराक्रमाणाम्।
सैषा स्थली प्रियतमाऽप्यसुतोऽमराणां
सैषा स्थली भयकरी नर-पामराणाम् ।।
    
हिन्दी सरलार्थ-यह चेतक की अद्भुत भ्रमण-स्थली है, यह कुटिल भाले की पराक्रम-स्थली है, यह देवताओं की प्राणों से बढ़कर प्रियतम स्थली है और यही नीच-प्राणियों को भयभीत करने वाली स्थली है।

Meaning in English-This is the extra-ordinary place of walking for Chetak, this is the place of showing prowess of the crooked spear, this is the beautiful place for the Gods which is more affectionate than the life itself for them and this is the place which cause fear for the wicked people.

9. वीक्ष्य प्रभा हसित-चारु-पुरन्दराणां
सङ्ग स नृत्यममलं शिखिसुन्दराणाम्
सम्भासते वरभुवः सुषमात्युदारः
हषोङ्कितो हरितहीरक-कण्ठहारः।।

    

हिन्दी सरलार्थ-श्रेष्ठ भूमि की शोभा से अत्यन्त उदार और हर्ष से युक्त, हरे रंग के हीरे का कण्ठाहार वाली, अपनी प्रभा से सुन्दर इन्द्र को उपहसित करने वाली तथा मनोहारी मयूरों के निर्मल नृत्य के साथ वह सुशोभित होती है।

Meaning in English-That Haldighati looks beautiful with the charming and happy land, wearing the necklace of green-diamond which makes fun of lord Indra even and where peacocks attract people with; their beautiful dance.